MASARYKOVA
U N I V E R Z I T A
FILOZOFICKÁ FAKULTA
Nederlandstalige
kinder- en
jeugdliteratuur in
Tsjechische vertaling
Magisterská diplomová práce
DANIELA PRŮŠOVÁ BA
Vedoucí práce: Mgr. Marta Kostelecká, Ph.D.
Ústav germanistiky, nordistiky a nederlandistiky
Obor Překladatelství moderních evropských jazyků
Brno 2023
M U N I
A R T S
NEDERLANDSTALIGE KINDER- EN JEUGDLITERATUUR IN TSJECHISCHE VERTALING
Bibliografický záznam
Autor:
Název práce:
Studijní obor:
Vedoucí práce:
Rok:
Počet stran:
Klíčová slova:
Daniela Průšová BA
Filozofická fakulta
Masarykova univerzita
Ústav germanistiky, nordistiky a nederlandistiky
Nederlandstalige kinder- en jeugdliteratuur in Tsjechische vertaling
Překladatelství moderních evropských jazyků
Mgr. Marta Kostelecká, Ph.D.
2023
150
Nederlandstalige jeugdliteratuur, receptie onderzoek, vertaalanalyse,
Bart Moeyaert, cultuurspecifieke elementen
2
NEDERLANDSTALIGE KINDER- EN JEUGDLITERATUUR IN TSJECHISCHE VERTALING
Bibliographic record
Author: Daniela Průšová BA
Faculty of Arts
Masaryk University
Institute for German, Scandinavian and Dutch Studies
Title of Thesis: Dutch and Flemish Literature for Children and Youth in Czech
Translation
Degree Programme: Translation of Modern European Languages
Supervisor: Mgr. Marta Kostelecká, Ph.D.
Year: 2023
Number of Pages: 150
Keywords: Dutch-language children's literature, reception research, translation
analysis, Bart Moeyaert, culture-specific elements
3
NEDERLANDSTALIGE KINDER- EN JEUGDLITERATUUR IN TSJECHISCHE VERTALING
Annotatie
Deze masterproef gaat over de Nederlandstalige jeugdliteratuur in de Tsjechische vertaling. Het
theoretische uitgangspunt is de polysysteemtheorie van Even-Zohar. Het descriptieve gedeelte
bestaat uit receptieonderzoek naar de periode van 1934-2022. Het praktische gedeelte analyseert
de fragmentvertaling van Bart Moeyaerts boek Tegenwoordig heet iedereen Sorry met focus op
cultuurspecifieke elementen. Ten laatste wordt de mogelijke positie van Bart Moeyaert binnen het
Tsjechische literaire veld beschreven.
4
NEDERLANDSTALIGE KINDER- EN JEUGDLITERATUUR IN TSJECHISCHE VERTALING
Abstract
This master's thesis deals with Dutch-language children's literature in Czech translation. The theoretical
starting point is Even-Zohar's polysystem theory. The descriptive part consists of reception
research on the period from 1934-2022. The practical part analyzes the excerpt translation of Bart
Moeyaert's book Tegenwoordig heet iedereen Sorry with a focus on culture-specific elements. Finally,
the possible position of Bart Moeyaert within the Czech literary field is described.
5
NEDERLANDSTALIGE KINDER- EN JEUGDLITERATUUR IN TSJECHISCHE VERTALING
Čestné prohlášení
Prohlašuji, že jsem magisterskou diplomovou práci na téma Nederlandstalige kinder- en
jeugdliteratuur in Tsjechische vertaling zpracovala sama. Veškeré prameny a zdroje informací,
které jsem použila k sepsání této práce, byly citovány v textu a jsou uvedeny v seznamu
použitých pramenů a literatury.
Verklaring
Ik verklaar, dat ik de mastěrscriptie getiteld Nederlandstalige kinder- en jeugdliteratuur in
Tsjechische vertaling zelfstandig heb geschreven. Alle bronnen, die ik heb gebruikt, werden in
de tekst geciteerd en ze worden in de literatuuropgave vermeld.
V Brně 30. listopadu 2023 Daniela Průšová BA
7
NEDERLANDSTALIGE KINDER- EN JEUGDLITERATUUR IN TSJECHISCHE VERTALING
Dankbetuiging
Ik zou graag Mgr. Marta Kostelecka, Ph.D. bedankt voor het begeleiden van mijn masterscriptie,
haar adviezen en correcties.
Šablona DP 3.4.1-ARTS-dipl-obor (2022-11-10) © 2014, 2016, 2018-2021 Masarykova univerzita 9
OBSAH
Inhoudsopgave
1 Inleiding 13
2 Praktische, theoretische en methodologische kaders 19
2.1 Het vertalen van jeugdliteratuur 19
2.2 Theorie 25
2.3 Methode 28
3 Receptie 31
3.1 1905-1945 31
3.2 1946-1989 33
3.3 1990-2010 39
3.4 2011-2022 45
3.5 Vertalers 57
3.6 Uitgeverijen 60
3.7 Literaire prijzen 63
3.8 De rol van het Letterenfonds 66
4 Bianca 70
4.1 Boekenpitch 70
4.2 Analyse 73
5 Conclusie 88
Bibliografie 91
Bijlage 1: Overzicht van vertalingen van Nederlandse en Vlaamse jeugden
kinderliteratuur in het Tsjechischgeordend per jaar 99
Bijlage 2: Overzicht van vertalingen van Nederlandse en Vlaamse jeugden
kinderliteratuur in het Tsjechischgeordend per auteur 99
Bijlage 3: Nieuwe vertalingen en herdrukken van Nederlandstalige
jeugdliteratuur in het Tsjechsich in de periode 1934-2022 136
Bijlage 4: De vertaling van Tegenwoordig heet iedereen Sorry van
Bart Moeyaert 137
11
INLEIDING
1 Inleiding
Elke avond voor het slapen gaan las onze moeder mij en mijn broer een hoofdstuk voor. Ze heeft
ons boeken van Astrid Lindgren, C. S. Lewis, Lewis Carroll en Timothée de Fombelle, om maar een
paar te noemen, voorgelezen. Op deze manier werd mijn verbeeldingsvermogen avond na avond
gestimuleerd. Ik heb van mijn moeder de liefde voor boeken gekregen. Op een hogere leeftijd ben
ik zelf boeken gaan lezen met een vanzelfsprekendheid, net zoals een mens ademt. Sinds ik een
universitaire opleiding ben begonnen, hap ik elke tekst die ik zie.
De bovengenoemde auteurs zou ik alle voornamelijk klassiekers noemen. Wat ze nog
gemeenschappelijk hebben, is dat ze allemaal vertaald moesten worden zodat wij - kinderen van
Tsjechische afkomst, die toen in het buitenland woonden, ze konden begrijpen. Zweeds-Tsjechsich,
Engels-Tsjechsich, Frans-Tsjechsich waren de taalcombinaties die de vertalers beheersten. Voor
het Zweeds waren dat Břetislav Mencák, Libor Štukavec, Milena Niklová, Jarka Vrbová, Josef
Vohryzek, Dagmar Hartlová en Olga Kuhnelová - wij hebben veel boeken van Astrid Lindgren
gelezen. De vertalers vanuit het Engels waren Veronika Volhejnová en Aloys en Hana Smoukalovi.
De vertaling van Timothée de Fombelle heeft Drahoslava Janderová gemaakt. Ik geef toe dat ik de
namen moest opzoeken. Niettemin, dankzij deze mensen kon ik in mijn jeugd als persoon gevormd
worden. De rol van vertalers is belangrijk maar in het geval van jeugdliteratuur durf ik te zeggen dat
het nog belangrijker is dan in het geval van volwassenenliteratuur.
Zover ik mij kan herinneren, waren er geen Nederlandse boeken bij. Jammer, want het onderstaande
onderzoek naar de Nederlandstalige jeugdliteratuur in Tsjechische vertaling laat zien dat er veel
boeken voor jonge lezers in deze taalcombinatie bestaan. Gezamenlijk zijn er 54 Nederlandstalige
auteurs die een vertaling in het Tsjechisch hebben gekregen. De Nederlandstalige jeugdliteratuur is
van hoge kwaliteit en biedt talrijke relevante thema's aan de kinderen. Deze literatuur kent een paar
grote auteurs - klassiekers als je maar wilt. Een van de hedendaagse in het Nederlands schrijvende
auteurs steekt volgens mij echter boven alle anderen uit. Het gaat om de Vlaamse schrijver van
kinder- en jeugdboeken Bart Moeyaert (1964). Winnaar van de belangrijkste literaire prijs voor
jeugdliteratuur Astrid Lindgren Memoriál Award 2019 is desalniettemin niet bekend in Tsjechië.
Hoewel hij in andere taalgebieden vertaald wordt, is geen enkel boek van zijn rijk oeuvre in het
Tsjechisch verschenen. Bart Moeyaert viert dit jaar 40-jaar schrijverschap, om dat te vieren is hij de
inspiratie voor deze scriptie geworden.
13
INLEIDING
Het o n d e r w e r p van deze scriptie is enerzijds de Nederlandstalige jeugdliteratuur in de Tsjechische
vertaling in de jaren 1905 tot 2022 en anderzijds de vertaling van een fragment uit het boek
Tegenwoordig heet iedereen Sorry van Bart Moeyaerts. Op de door mij gemaakte vertaling geef ik
dan een commentaar en verduidelijk ik mijn vertaal beslissingen. Het casus van Bart Moeyaerts
boek Tegenwoordig heet iedereen Sorry zal het theoretische kader uitdagen en aan het einde som
ik de resultaten in een conclusie.
De centrale o n d e r z o e k s v r a a g van deze scriptie luidt als volgt: Hoe zou de vertaling van Bart
Moeyaert binnen de Nederlandstalige literatuur voor jonge lezers die naar het Tsjechsich is vertaald
passen? Door deze onderzoeksvraag ontstaat er een aantal deelvragen die zullen helpen met het
zoeken naar mogelijke antwoorden op de hoofdvraag.
Eerst moet de stand van zaken van de bestaande jeugdliteratuur uit de Lage Landen in Tsjechië
beschreven worden. Wat werd er tot nu toe wat betreft de jeugdliteratuur uit de Lage Landen in
Tsjechië uitgegeven? Om deze vraag te beantwoorden zal ik een kleinschalig receptieonderzoek
verrichten. Binnen de literatuurgeschiedenis kan literatuur bekeken worden als een sociocultureel
verschijnsel. De polysysteemtheorie van Even-Zohar (2005) sluit zich bij deze opvatting aan en
benadert literatuur eerder als een systeem dan als een geïsoleerd fenomeen. In deze scriptie ga ik
er vanuit dat de jeugdliteratuur zoals Ghesquière (2009, 19) het stelt een complex literair systeem
is. Binnen het literaire systeem ontstaat een spanning tussen verschillende subsystemen en strijd
om het centrum te behalen. De volgende vraag is naar de acteurs die een rol in de processen van
deze culturele transfer spelen. Deze vraag focust op de receptie en sluit het theoretisch-descriptieve
gedeelte van deze scriptie af.
Verder, in het praktische gedeelte, moet de casus betrokken worden. Om de Tsjechische vertaling
van Bart Moeyaerts boek Tegenwoordig heet iedereen Sorry te onderzoeken moet die eerst
gemaakt worden. Voordat ik passages uit het boek ga vertalen, zal ik eerst een algemene
theoretische basis voor het vertalen van jeugdliteratuur formuleren met het oog op de
cultuurspecifieke elementen. De volgende subvraag is dus: Hoe vertaalt men cultuurspecifieke
elementen binnen de jeugdliteratuur? Vervolgens zal ik in de analyse bespreken hoe ik de
specifieke problemen binnen deze vertaling heb opgelost. De laatste subvraag is dus: Wat zijn de
specifieke problemen bij de vertaling van Tegenwoordig heet iedereen Sorry van Bart Moeyaert?
14
INLEIDING
De antwoorden op deze vragen zullen hopelijk een verklarend antwoord op de onderzoeksvraag
geven. Ik verwacht geen absolute conclusies aangezien jeugdliteratuur een heel complex fenomeen
binnen het gehele systeem van literatuur is en de ruimte voor deze scriptie beperkt is. Maar ik hoop
op basis van dit onderzoek een beter begrip te krijgen in hoe vertalingen van jeugdliteratuur de
culturele grenzen tussen de Lage Landen en Tsjechië overtreden. Welke trends ze volgen en welke
acteurs er bij het proces betrokken zijn. Wat de hypothese betreft, stel ik voor dat er bepaalde
parallellen met de volwassenenliteratuur te trekken zijn. Ik verwacht dat bepaalde tendensen in het
geval van een aantal titels zich zullen herhalen waardoor men over een patroon zou kunnen spreken.
Hopelijk zal ik een helder overzicht geven en de productie van Nederlandstalige jeugdliteratuur in
de Tsjechische vertaling in kaart brengen.
De vertalingen vanuit het Nederlands naar het Tsjechisch binnen de jeugdliteratuur zijn tot nu toe
niet heel nauwkeurig beschreven en er bestaat geen coherente bibliografie ervan. Krijtová neemt in
haar Bibliografie van vertalingen uit het Nederlands in het Tsjechisch en Slowaaks vanaf 1890 tot
1993 (Krijtová, Pellar, Schürova 1994) alle jeugdtitels op de lijst. In meer diepte wordt het fenomeen
in de literatuurgeschiedenis Průvodce dějinami nizozemské literatury uit 1990 (Krijt, Krijtová 1990,
250-255) besproken binnen het hoofdstuk Nederlandstalige literatuur van de tweede helft van de
21 st eeuw in het subhoofdstuk Kinder- en jeugdliteratuur. De focus hier ligt op de receptie van de
Nederlandstalige literatuur binnen de Lage Landen en heeft niet veel met de receptie in Tsjechië te
maken. Het hoofdstuk gewijd aan kinder- en jeugdliteratuur binnen de grote academische
Geschiedenis van Nederlandse en Vlaamse literatuur van Wilken Engelbrecht et al uit 2015 is
geschreven vanuit hetzelfde oogpunt. Toufarová Brázdová (2015, 468-502) bespreekt de thematiek
in het hoofdstuk over jeugdliteratuur vrij uitgebreid, maar de keuze aan auteurs die aan bod komen
is beperkt. Het volgende hoofdstuk van deze literatuurgeschiedenis "Receptie van Nederlandse
literatuur in Tsjechische vertaling" behandelt hoe Nederlandstalige literatuur op het Tsjechische
literaire veld wordt ontvangen (Smolka Fruhwirtová 2015, 503-526). Jeugdliteratuur is hier echter
niet het focuspunt en deswegenst komt ze zelden aan bod. Eveneens binnen het proefschrift van
Lucie Smolka Fruhwirtová (2011) Recepce nizozemské literatury v českém literárním kontextu let
1945-2010 is de focus op de volwassenenliteratuur. Verder heeft Veronika Horáčková (2022: online)
een bijdrage over de situatie in Tsjechië tot het hoofdstuk over jeugdliteratuur geschreven. Naast
deze fysieke publicaties bestaan nog artikelen en recensies op de website van iLiteratura.
Bovengenoemde bronnen zijn heel beperkt. Bovendien ontbreekt er een bibliografie van de
Nederlandstalige literatuur voor jonge lezers in de Tsjechische vertaling na 2010 (waar Smolka
15
INLEIDING
Fruhwirtova (2011) haar bibliografie eindigt). Er bestaat dus een leegte die vraagt om nauwkeurig te
worden onderzocht.
Jeugdliteratuur wordt als een marginale verschijnsel gezien, als een versimpelde versie van de
volwassenenliteratuur Er heerst een opvatting dat het vertalen van jeugdliteratuur makkelijker en
vrijer zou zijn (De Sterck 2019: online). In de werkelijkheid vereist het vertalen van jeugdliteratuur
een hoge mate van creatieve oplossingen. De markt van literatuur voor jonge lezers is groot. Uit de
cijfers van de database van het Nederlandse Letterenfonds blijkt dat in de jaren 2000-2019 er in
totaal 4349 titels zijn vertaald naar andere talen wat bijna 4 0 % van alle vertalingen is (ibid.). In het
geval van Tsjechië is het aandeel jeugdboeken ietsje kleiner - 17% van alle vertalingen (ibid.).
De vraag naar wat jeugdliteratuur is laat zich niet makkelijk beantwoorden. Een versimpeld
antwoord zou zijn dat het om teksten gaat, geschreven voor en gelezen door (Ghesquière 2009, 9)
lezers van de leeftijd tussen 0 en 18 jaar. Dit antwoord negeert belangrijke kwesties binnen het
genre. Rita Ghesquière (2009) wijdt in haar boek Jeugdliteratuur in perspectief een volledig
hoofdstuk aan de definitie van de jeugdliteratuur. Ze beschrijft de jeugdliteratuur vanuit historisch,
structureel, sociologisch en esthetisch perspectief. Joosen en Vloeberghs (2008) hebben het over
drie hoofdfuncties van de jeugdliteratuur: de didactische, de ontspannende en de esthetische
functie. Deze staan volgens hen voortdurend in spanning met elkaar waardoor ook de visie op het
kind en de adolescent door de tijd heen verandert. Het "kind" en de jeugdliteratuur ondergingen
vanaf de jaren 70 een emancipatie - "op steeds jeugdiger leeftijd gedraagt het kind zich als een
gesprekspartner van de volwassene" (Ghesquière 2009, 13). Hierdoor verandert de manier waarop
werkelijkheid in de jeugdliteratuur verwerkt wordt. Steeds meer volwassen onderwerpen worden aan
de kinderen aangeboden. Het kind wordt als een kritische lezer genomen die open staat voor
esthetische ervaring - de didactische- en de ontspanningsfunctie verdwijnen de laatste jaren niet
helemaal maar worden systematisch onderdrukt (Joosen & Vloeberghs 2008, 14). "Daartegenover
staat de opvatting dat het kind in een eigen gesloten wereld leeft, waar alles nog mogelijk is. In dit
geval zal men vooral een positief beeld van de werkelijkheid aanbieden" (Ghesquière 2009, 18).
Het didactische element is iets eigenaardigs voor de jeugdliteratuur want door het lezen wordt de
jonge lezer gevormd (Joosen & Vloeberghs 2008, 14). Juist wanneer de pedagogische eigenschap
overheerst wordt jeugdliteratuur niet als gelijkwaardig aan de volwassenen literatuur beschouwd
16
INLEIDING
maar als iets kleins (Ghesquière 2009, 18). Later zullen wij zien dat deze normatieve opvatting over
literatuur binnen het theoretische kader van de polysysteemtheorie verworpen wordt.
Tot slot wil ik hier een overzicht van de structuur van deze scriptie geven. Deze masterproef heeft
een vorm van een vertaalscriptie, dat betekent dat de benadering zowel praktisch als theoretisch is
met nadruk op het praktische gedeelte. Als geheel verdeel ik de tekst in een descriptief en praktisch
gedeelte. De eerste twee hoofdstukken van de scriptie zijn descriptief. In het eerste hoofdstuk
beschrijf ik de vertaaluitdagingen die specifiek voor jeugdliteratuur van toepassing zijn. Dat doe ik
op basis van de bevindingen van de vertaalwetenschap en teksten die er over deze problematiek
binnen de Neerlandistiek zijn verschenen. Daarna ga ik dieper in op de polysysteemtheorie die ik
koos als het theoretische uitgangspunt voor de receptie van Nederlandstalige jeugdboeken in de
Tsjechische vertaling wat een onmisbaar onderdeel is van het theoretische gedeelte. Vervolgens
beschrijf ik mijn methodologische benadering tot de receptie. Deze benadering baseert zich op de
polysysteemtheorie.
Het tweede hoofdstuk neemt de receptie onder de loep. Voor overzicht en om de tendensen te
kunnen aanduiden is de receptie in vier periodes verdeeld die subhoofdstukken vormen. In bijlage
1 en 2 treft men twee bibliografieën waarin jeugdtitels die tot nu toe uit het Nederlands naar het
Tsejchsich zijn vertaald. De eerste bibliografie is opgesteld op basis van het jaar en geeft een
chronologisch overzicht. De tweede bibliografie bevat dezelfde gegevens en is gesteld op auteurs
waarmee men overzichtelijk kan zien hoeveel titels per auteur naar het Tsjechisch is vertaald. In
bijlage 3 is nog een grafische weergave van alle vertalingen en herdrukken te vinden. De vier
periodes van de receptie worden aangevuld door nog vier andere subhoofdstukken, elk
subhoofdstuk bevat één belangrijke factor binnen het Tsjechsich-Nederlandse polysysteem van
jeugdliteratuur. Het descriptieve gedeelte wordt hiermee dan afgesloten.
Het derde hoofdstuk is gewijd aan de analyse van de proefvertaling van een fragment uit
Tegenwoordig heet iedereen Sorry van Bart Moeyaert. De vertaling naar het Tsjechsich werd door
me in het kader van deze scriptie gemaakt en bevindt zich in de bijlage 4. In de analyse focus ik me
op cultuurspecifieke elementen binnen de proefvertaling. Ik maak een thematische verdeling van de
vertaaluitdagingen. Bij de oplossingen van concrete vertaalproblemen baseer ik me op de
vertaaltheorie uit het eerste hoofdstuk. Binnen de analyse beschreef ik hoe ik te werk ging met het
vertalen van concrete cultuurspecifieke elementen. In het laatste, vierde hoofdstuk, komt de
17
INLEIDING
conclusie waarin ik de resultaten van het receptieonderzoek samen met de analyse van de
proefvertaling opsom.
18
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
2 Praktische, theoretische en methodologische kaders
In dit hoofdstuk richt ik me op de praktische, theoretische en methodologische kaders van deze
masterproef. Deze kaders vormen een basis voor het verdere onderzoek. Het hoofdstuk is verdeeld
in drie subhoofdstukken. In het eerste gedeelte worden de uitdagingen van het vertalen van
jeugdliteratuur op basis van vertaaltheorieën besproken. In het tweede deel wordt de
polysysteemtheorie van de Israëlitische wetenschapper Itamar Even-Zohar besproken. Het derde,
methodologische gedeelte vloeit uit de theorie voort en beschrijft hoe de polysysteemtheorie in het
receptieonderzoek zal toegepast worden.
2.1 Het vertalen van jeugdliteratuur
In dit subhoofdstuk zal de problematiek van het vertalen van jeugdliteratuur toegelicht worden.
Boeken voor jonge lezers worden op vergelijkbare manier als boeken voor volwassenen vertaald,
toch bestaan er specifieke problemen met de visie op wie het kind is en hoe een begrijpelijke tekst
voor jonge lezers eruitziet. Hierbij is het communicatieproces van belang. De algemene opvattingen
over hoe de kinderwereld er uit ziet bepalen de keuzes die men maakt tijdens het vertalen. Met focus
op de cultuurspecifieke elementen zal ik hieronder enkele mogelijke vertaalstrategieën aankaarten.
Jeugdliteratuur werd lang als marginaal beschouwd, zoals in de inleiding al gezegd werd.
Jeugdliteratuur krijgt een positie in de marge van het polysysteem. Hoewel jeugdliteratuur wel werd
vertaald, kreeg de vertaling ervan binnen de academia weinig aandacht, hierbij kan nog eens gezegd
worden dat er geen volledige receptie van Nederlandstalige jeugdliteratuur in Tsjechië bestaat. Het
veld van professionals beschouwt het vertalen van jeugdliteratuur als iets makkelijkers en daardoor
ook goedkoper dan de echte literatuur, literatuur voor volwassenen. Blijkbaar veroorloven zich de
vertalers van jeugdliteratuur meer vrijheid (De Sterck 2019: online). Het tegenovergestelde is echter
de waarheid.
Het vertalen van jeugdliteratuur heeft zijn specifieke kenmerken en uitdagingen. In vergelijking met
het vertalen van de literatuur voor volwassenen is het proces van vertalen van jeugdliteratuur op
sommige vlakken identiek en op sommige vlakken anders. Dat geldt vooral voor het doelpubliek.
Peuters, kinderen en adolescenten hebben uiteraard een ander cognitief vermogen dan
volwassenen. In zijn artikel (Vertalen voor kinderen: hoe anders?) gaat Jan van Coillie (2005) er in
19
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
diepte op. Hij stelt dat er een aantal aanpassingen moeten plaatsvinden zodat een jonge lezer de
tekst, die door middel van de vertaling een culturele transfer ondergaat, kan begrijpen.
Een belangrijk kenmerk voor jeugdliteratuur is de d u b b e l e gerichtheid. Zowel de auteur als de
vertaler van de jeugdliteratuur moeten met het feit werken dat het eindresultaat door zowel kinderen
als hun ouders goedgekeurd moet worden. De zender van de tekst moet zich bewust worden van
de dubbele geadresseerdheid, want vooral in de vroege fase wanneer het kind nog niet lezen kan,
zijn de volwassenen er altijd aanwezig - ze lezen mee of kiezen en schaffen de boeken aan voor
wat oudere kinderen. Hierdoor sturen ze actief de literaire smaak van jonge lezers bij en hebben ze
invloed op de markt met jeugdliteratuur (De Sterck 2019: online).
Bij het proces van vertalen van jeugdliteratuur zijn maatschappelijke opvattingen rond kinderen
en jeugdliteratuur een sturende kracht. Deze opvattingen verschillen per taalgebied. Een vertaler
moet daarvan op de hoogte zijn en moet zich daaraan houden. Deze set van ongeschreven regels
kan ook door de tijd heen veranderen: "Volgens traditionele opvattingen over jeugdliteratuur moeten
boeken voor kinderen bestaande waarden en verwachtingen bevestigen, zodat jonge lezers zich
veilig aan de verhalen kunnen overgeven: de plot moet makkelijk te volgen zijn en er mogen alleen
concrete en vertrouwde onderwerpen aan behandeld worden" (Van Joosen 2003: online).
Wij kunnen stellen dat de verwachtingen een soort mentale verzameling van regels zijn en inderdaad
verwachtingen die men als maatstaf voor de literaire werken voor jonge lezers houdt. Deze
verwachtingen komen overeen met het centrum van het literaire veld. Als een literair werk de
verwachtingen niet waarmaakt, kunnen er twee dingen gebeuren: ofwel zal het werk als beter dan
normaal beschouwd worden of zal het onder vallen, waardoor de waarde binnen het literaire veld
daalt.
In het proces van vertalen is de functie van een tekst cruciaal. Ghesquière (2009) benadrukt het
belang van literatuur bij taalverwerving en cultuuroverdracht bij de kinderen. Daarnaast heeft
jeugdliteratuur volgens haar maatschappelijke, psychologische en intellectuele (waaronder de
informatieve, de filosofische en de literair-esthetische) functie (111-138). De functies zijn constant
in spanning met elkaar. Welke functie een tekst heeft verspiegeld zich dan in de werking op de jonge
20
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
lezer. Om een juiste werking op het doelpubliek te kunnen bereiken moet de vertaler strategieën
uitoefenen die over een met de functie van de originele tekst stemmen.
Literatuur is een communicatie tussen de lezer en de auteur. Een tekst heeft altijd een boodschap
en komt tot stand door middel van actoren. Een auteur1
schrijft een tekst aan een impliciete lezer.
De impliciete lezer wordt dan een reële lezer wanneer het boek gelezen wordt. In het geval van
jeugdliteratuur krijgt het c o m m u n i c a t i e p r o c e s nog extra belang, want er komen meer actoren bij.
De tekst wordt bemiddeld aan jonge lezers door volwassenen.
Door vertaling wordt het communicatieproces nog verder uitgebreid. Het communicatie- proces bij
vertalingen van jeugdliteratuur ziet er volgens Joosen (2008, 222) er als volgt uit: een tekst
geschreven door een auteur met de gedachte van een impliciete lezer wordt door een vertaler
bewerkt. De vertaler verdiept zich in de tekst, interpreteert de tekst en vertaalt hem met een beeld
van een impliciete lezer van de vertaling in gedachte. Deze vertaling wordt vervolgens door een
reële lezer van de vertaling gelezen. Met onderzoek werd aangetoond dat de impliciete lezer van de
vertaling niet noodzakelijk dezelfde eigenschappen heeft als de impliciete lezer van het origineel
(ibid.).
Binnen het vertaalvak is de vraag "voor wie?" men vertaalt een essentieel element. Elke auteur en
elke vertaler hebben een mentale opvatting over de jonge lezers die hun teksten zullen lezen. Beide
hebben een bepaald beeld van wie het kind is en over diens wensen en vermogen (ibid.). Op basis
hiervan passen ze hun teksten aan. Uiteraard verschillen de kinderbeelden per cultuur. Het cultuurspecifiek
kinderbeeld stuurt de keuze aan vertaalstrategieën aan (Van Coillie 2005, 17). Hoe groter
de afstand tussen de twee culturen, hoe groter de omvang van de aanpassingen (Joosen 2008,
224). De auteur van jeugdliteratuur houdt nog meer rekening met zijn publiek dan in het geval van
volwassenenliteratuur, consequent moet dat ook door de vertaler gedaan worden (Ghesquière 2009,
111).
Om de tekst toegankelijker te maken voor het doelpubliek worden er verschillende aanpassingen
door de vertaler gemaakt. Van Coillie (2005) onderscheidt drie soorten aanpassingen:
1
de auteur is een volwassene, jeugdboeken geschreven door minderjarigen zijn heel zeldzaa
21
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
• aan de cultuur
• van formulering en plot
• van waarden en normen
Voor de analyse van een proefvertaling uit Tegenwoordig heet iedereen Sorry die in hoofdstuk 3
volgt, zijn vooral de aanpassingen aan cultuur van belang. De twee resterende categorieën worden
in de analyse niet besproken.
Verder maakt Van Coillie (2005, 18) naar aanleiding van O'Sullivan (2000) onderscheid tussen drie
verschillende manieren waarop men de culturele aanpassingen kan toetakelen. De drie
hoofdstrategieën zijn: exotiseren, neutraliseren en naturaliseren.
Door te neutraliseren kiest de vertaler om de tekst eigen aan zijn doelcultuur te maken. Hij/zij doet
dit "vooral omwille van de herkenbaarheid en identificatie, twee belangrijke criteria binnen de
kinderliteratuur." (ibid.). Door te naturaliseren haalt men de vreemde weg en behoudt men een
veralgemeende term in plaats van een cultuur specifieke term. Deze aanpak verandert het register
van het woord. Neutralisatie en naturalisatie worden vooral gebruikt om het leesplezier en het
inlevingsvermogen van de kinderen te verhogen en dat vooral in het geval van een heel jong
leespubliek (ibid.). Bij exotiseren behoudt men het originele, soms voor de lezer helemaal
onbekende term. Hoe ouder de kinderen worden, hoe groter hun kennis van de wereld en ze kunnen
tegen een stootje. Zo kan de vertaler moeilijkere of zelfs vreemde woorden in de tekst laten staan.
Door te exotiseren toont de vertaler respect voor de broncultuur en de brontekst en de stijl van de
auteur (Van Coillie 2005, 18-19).
Hoe weet een vertaler welke aanpak beter is? Van Coillie (2005) concludeert dat de meeste vertalers
uiteindelijk tot een compromis komen tussen trouw aan de brontekst en de leesbaarheid (22). Ook
door de geschiedenis heen veranderde de benadering van vertalers. Vanaf de jaren zestig tot aan
de jaren tachtig heerste er een opvatting dat de jeugdliteratuur bij het niveau van de jonge lezers
zich moest aansluiten, daarom was het gebruikelijk om veel aanpassingen te maken (Van Coillie
2005, 16). Vanaf de jaren tachtig werd de jeugdliteratuur meer autonoom en de mate van
22
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
aanpassingen daalde. Volgens De Sterck (2019: online) "is het de kunst om het midden te houden
tussen deze twee uitersten". Deze aanpak is dus nog wat vrij.
Een tweede aanvullende, wat concreteer aanpak is die van Diederik Grit (1997). Deze zou van
toepassing kunnen zijn tijdens het vertalen van de fragment uit Tegenwoordig heet iedereen Sorry.
Waar de bovengenoemde vertaalstrategieën een soort van algemene toon aangeven, focuste Grit
(1997) juist op het oplossen van concrete uitdagingen die hij realia noemt. Tijdens het proces van
vertalen komen vertalers universele problemen verbonden met cultuur tegen. Deze cultuur bepaalde
termen en uitdrukkingen worden "realia"2
genoemd. Voor het vertalen van realia in literaire teksten
formuleert Grit (1997) de volgende acht universeel gebruikelijke vertaalstrategieën:
1. Handhaving
2. Leenvertaling
3. Benadering
4. Omschrijving
5. Kernvertaling
6. Adaptatie
7. Weglating
8. Combinatie
Nog voordat men aan de slag met deze acht verschillende vertaalstrategieën gaat moet men
bepalen in hoeverre denotatie en connotatie van belang is (Grit 1997). Bij denotatie ligt de nadruk
op de formele vorm van het woord, zoals dat geformuleerd staat in het woordenboek, en bij
c o n n o t a t i e gaat het om de diepere, figuurlijke betekenis achter het woord die uit de context blijkt.
Dit principe geldt ook voor uitdrukkingen en volledige zinnen. De spanning tussen denotatie en
connotatie is bepalend bij de keuze tussen de concrete vertaalstrategieën.
De lijst van de acht vertaalstrategieën zou met voetnoten en verklarende woordenlijsten aangevuld
worden (Van Haute 2019: online). Deze worden echter in het Tsjechisch uit conventie vermeden,
zeker zijn ze niet gebruikelijk binnen jeugdliteratuur. De keuze van een geschikte strategie is
2
tegenwoordig is de term cultuur specifieke elementen meer gebruikelijk
23
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
afhankelijk van drie factoren: over welke soort tekst gaat het?; wat is het doel van de tekst?; wie is
de doelgroep en wat is haar voorkennis? (Grit 1997).
Grit (1997) definieert zijn strategieën als volgt. Bij h a n d h a v i n g wordt het woord letterlijk uit de
brontaal overgenomen. Leenvertaling haalt inspiratie bij de brontaal, maar zet het woord in de
doeltaal letterlijk om. Bij benadering zoekt de vertaler een bestaande uitdrukking in de doeltaal,
maar die hoeft niet volledig met het origineel overeen te komen. Bij de o m s c h r i j v i n g of definiëring
kan de reale worden vervangen door een korte uitleg, die de kern ervan uitdrukt. Bij kernvertaling
is de kern of de boodschap van belang en slechts die wordt vertaald. Bij adaptatie wordt de functie
geïnterpreteerd in de doeltaal cultuur, de taalinhoud is niet van belang. Een vertaler kan de keuze
maken dat de bepaalde term niet van belang is en kan die dan weglaten. De laatste en het meest
gebruikelijke, net als bij de strategieën van Van Coillie (2005), is een combinatie van de
bovenstaande strategieën.
Volgens Van Haute (2019: online) is een omschrijving in combinatie met handhaving in alle soorten
teksten een zeer geschikte en populaire strategie - de lezer leert een nieuw woord kennen en
tegelijkertijd krijgt die een uitleg met de betekenis van dat woord erbij. Tegenwoordig is het gewenst
dat de vertaling als natuurlijk overkomt. Deze trend sluit aan bij de opvattingen van de Tsjechische
vertaaltheoreticus Jih' Levy die voor het leesplezier van de lezer pleit. Vooral bij jeugdliteratuur kan
de natuurlijkheid van de vertaling van belang zijn. Door te veel kernvertalingen kunnen de
stijlkenmerken van de auteur verarmd worden (Grit 1997).
De term realia zorgt voor problemen. In de vertaalkunde wordt ondertussen liever de term cultuurspecifieke
elementen gebruikt dan realia.Deze term duidt beter de waaier aan termen die met een
specifieke cultuur verbonden zijn, hoewel zij op het eerste gezicht niet cultuur-specifiek te lijken zijn
(Tryczynska). Dit kan geïllustreerd worden aan de Sinterklaas feestdag in Nederland en Tsjechië.
Het feest bestaat in beide landen, maar er zijn andere gewoontes aan verbonden. Kinderen in
Nederland krijgen deze dag veel grote cadeautjes maar in Tsjechië krijgen ze alleen maar snoep. In
Tsjechië krijgen de kinderen cadeautjes op 24 december onder de kerstboom. In een vertaling zou
het Sinterklaasfeest een verschuiving van betekenis veroorzaken. Sinterklaas hoort niet bij realia
maar is wel een cultuur-specifieke term, of anders cultuurgebonden vertaalprobleem. Tryczynska
24
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
(2014, 63) voegt nog toe dat niet alle cultuurgebonden elementen op het eerste gezicht zichtbaar
zijn, daarom benadrukt ze het belang van de context.
Het vertalen van cultuurgebonden elementen vergt genuanceerde oplossingen en is vaak niet
eenduidig. Elke strategie wordt bij een specifieke situatie gebruikt en geen vertaalprobleem kent een
absolute oplossing - "[vjertalen beantwoordt niet aan vaste recepten of regels, maar aan een
hoogstpersoonlijke mix van hoogstpersoonlijke keuzen [...]. Dé perfecte oplossing bestaat niet [...]"
(De Sterck 2019: online). Tryczyhska (2014, 63) merkt op dat cultuur specifieke problemen een
complex fenomeen zijn en niet in één universele lijst opgesomd kunnen worden. De vertaler moet
telkens overwegen welke strategie bij het concrete geval het beste past. Het is daarom niet
belangrijk van welke auteur de methode voor het vertalen van een fragment tekst uit Tegenwoordig
heet iedereen Sorry afkomstig is, hoelang ik me aan de algemene richtlijnen houd.
Nadat wij boven de theoretische uitdagingen van het vertalen van cultuurgebonden
vertaalproblemen aan de orde hebben gesteld, kunnen wij overgaan naar het gedeelte dat zich
specifiek op de receptie toespitst. Eerst wordt deze theoretische benadering uit het uitgangspunt
van de polysysteemtheorie van Even-Zohar.
2.2 Theorie
De polysysteemtheorie van Even-Zohar leent zich voor als het theoretische kader om de
gebeurtenissen binnen het Tsjechische literaire veld te beschrijven. Lucie Smolka Fruhwirtová
(2011) verwerkt deze theorie in haar proefschrift Recepce nizozemské literatury v českém literárním
kontextu let 1945-2010. Volgens haar is een methode stemmende uit de polysysteemtheorie
bruikbaar voor het receptieonderzoek. Omdat het kader van deze theorie te ingewikkeld en breed is
voor een scriptie van een beperkt aantal pagina's, zal ik niet uitgebreid op alle aspecten van het
polysysteem ingaan. Het karakter van de receptie binnen deze scriptie is eerder descriptief, toont
bepaalde trends binnen de Nederlandstalige jeugdliteratuur in de Tsjechische vertaling en doet
zeker geen poging om uitputtend te zijn.
25
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
De polysysteemtheorie is geworteld in het Formalisme en het idee van gestratificeerde cultuur
(Even-Zohar 2005, 4). Het vertrekpunt is dat alle menselijke uitingen een deel van een groter geheel
maken, een systeem, en kunnen niet in isolatie bestudeerd worden. Zo kan ook de literatuur niet
zonder haar sociale, culturele en historische context bestudeerd worden. In tegenstelling tot
Formalisme pleit Even-Zohar voor een meer inclusieve definitie van literatuur die niet alleen op
canonieke/hoge literatuur focus maar sluit marginale genres, zoals jeugdliteratuur en vertalingen, in
(Munday 2016, 171). Deze literaturen fungeren als systemen op zich en maken deel uit van een
groter polysysteem.
Even-Zohar definieert het polysysteem als volgt: "a multiple system, a system of various systems
which intersect with each other and partly overlap, using concurrently different options, yet functioning
as one structured whole, whose members are interdependent" (Even-Zohar 2005, 3).
Het polysysteem is verdeeld in lagen en heeft twee polen - het centrum en de periferie. Zoals in
elke samenleving vormt zich een hiërarchie tussen de systemen - elk systeem strijdt om naar het
centrum te komen door verschillende strategieën in te zetten (Sheffy 1990, 5). Dit resulteert in
dynamische processen binnen het polysysteem. De strategieën noemt Even-Zohar het repertoire.
Het gaat hier niet om teksten maar eerder een abstracte reeks van regels die de activiteiten (van de
productie en consumptie van een tekst) bepalen (Smolka Fruhwirtova 2 0 1 1 , 20, Sheffy 1990, 8). Om
invloed te hebben moet een boek/vertaling tot de dynamische laag behoren - dan kan het het
productieve principe volgen.
Het polysysteem is gestratificeerd met een centrum en periferie. De strijd om de primaire en
secundaire positie te behalen doet men denken aan de canon. Zoals Sheffy (1990) er op wijst, stemt
het idee van het "centrum" niet overeen met het idee van "canon". Hij duidt het verschil tussen de
klassieke "canon" en de term binnen de polysysteemtheorie "canonity" aan (Sheffy 1990, 4). Volgens
hem stemt "canonicity" overeen met iets dat trendy is, met de hedendaagse smaak, in plaats van de
traditionele opvatting van canon als "the common heritage of past and present valued texts".
Volgens Smolka Fruhwirtova (2011, 24) is de literaire communicatie binnen de polysystemen te
begrijpen als "proces, waarin literaire instituties en de markt belangrijke spelers zijn." Sheffy (1990,
8) spreekt zo over de rol van instituties en acteurs: "contemporary book publishers and editors of
26
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
periodicals exercise norms of selection which tend to reflect (and, indeed, to create) "literary fashions,"
that is their choices of inclusion and exclusion directly reflect performances in the actual literary
production."
De vertaalde literatuur maakt net als jeugdliteratuur een deel van het polysysteem. Met de
ontwikkeling van deze theorie verschoof de aandacht binnen de translatologie van prescriptief naar
descriptief onderzoek. De vertaalde literatuur neemt een primaire of secundaire positie binnen een
polysysteem. Wanneer haar positie primair is, draagt deze literatuur op een actieve manier tot het
vormen van het gehele polysysteem (Munday 2016, 171). Meestal neemt de vertaalde literatuur de
secundaire positie binnen het polysysteem en belandt op de periferie waar het geen grote invloed
heeft en wordt zelfs conserverend werken "preserving conventional forms and conforming to the
literary norms of the target system" (ibid., 172).
Het polysysteemtheorie heeft aantal voordelen voor het bestuderen van vertaalde literatuur:
1. "literature itself is studied alongside the social, historical and cultural forces;
2. Even-Zohar moves away from the isolated study of individual texts towards the study of translation
within the cultural and literary systems in which it functions;
3. the non-prescriptive definition of equivalence and adequacy allows for variation according to the social,
historical and cultural situation of the text [the context]." (Munday 2016, 173-174)
Omdat het bestuderen van het literaire systeem als een heterogene systeem van kleinere
subsystemen met verschillende waardenschalen, normen en modellen heel complex is er ook kritiek
op de theorie ontstaan, de volgende punten worden de theorie verwijt:
1. "overgeneralization to universal laws of translation based on relatively little evidence;
2. het contrast tussen formalistische aanpak vs. de dimensie van evolutie binnen de theorie;
3. the tendency to focus on the abstract model rather than the real-life constraints placed on the texts
and translators;
4. the question as to how far the supposed scientific model is really objective." (Munday 2016, 174)
27
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
Niettemin is de polysysteemtheorie van Even-Zonar heel invloedrijk geweest sinds haar ontstaan.
Om de methode van deze scriptie te formuleren zal ik gebruik maken van een aantal uitgangspunten
van de polysysteemtheorie.
2.3 Methode
Het onderzoek naar de receptie van Nederlandstalige jeugdliteratuur in de Tsjechische vertaling zal
worden verricht aan de hand van een analyse van de achtergrondinformatie over de vertalingen van
de Nederlandstalige jeugdliteratuur die in Tsjechië zijn verschenen. De poging om de productie van
de Nederlandstalige jeugdliteratuur in de Tsjechische vertaling te beschrijven sluit aan bij het
receptieonderzoek. Helaas bestaat er binnen dit onderzoeksgebied geen duidelijke methode.
Baserend op het theoretische kader komen er een paar aandachtspunten die onderzocht kunnen
worden naar voren.
Om aan het onderzoek te kunnen beginnen moet eerst het corpus opgesteld en afgebakend worden.
In de bijlage van deze scriptie zijn twee bibliografieën toegevoegd die het corpus voorstellen (bijlage
1 en bijlage 2). Het corpus bevat vrijwel alle titels van jeugdliteratuur die uit het Nederlands naar het
Tsjechisch zijn vertaald. De gegevens zijn gebaseerd op de catalogus van de Nationale Bibliotheek
van Tsjechië (Národní knihovna České republiky: online). De catalogus van deze bibliotheek
resulteert uit de depotplicht. Deze verplicht de Nationale Bibliotheek van Tsjechië om alle
geregistreerde documenten te verzamelen en bewaren. De catalogus zou dus compleet moeten zijn.
Dat lijkt echter niet het geval te zijn. Enkele titels worden in de bibliografieën met een ster aangeduid.
Dit symbool betekent dat de titels elders zijn vermeld, maar het is me niet gelukt om die fysiek te
kunnen vinden of dat deze titels niet in de catalogus worden vermeld. Waar de catalogus
onvoldoende informatie geeft, werd de databank van het Nederlandse Letterenfonds en de boeken
zelf, wanneer mogelijk, geraadpleegd. Desondanks is het niet te voorkomen dat sommige titels
verloren zijn geraakt of dat de informatie onvolledig is. Het is te vermoeden dat het om enkele titels
gaat en dat hun aantal te verwaarlozen is.
De onderzochte periode duurt van 1905, wanneer de eerste vertaling van een jeugdroman in het
Tsjechisch is verschenen, tot 2022. De taal van de bronteksten voor de Tsjechische vertalingen is
28
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
naast het Nederlands ook het Engels en het Duits. Voor de doelen van deze scriptie zijn titels die
geschreven zijn door een Nederlandse of Vlaamse auteur van belang. Afgezien van de
bovenstaande definitie van jeugdliteratuur beperk ik het corpus tot titels die literaire waarde hebben.
Literaire waarde definieer ik als stukken teksten met een verhaallijn. Zo sluit ik encyclopedieën,
teksten gepubliceerd in een tijdschrift, hulpboeken, prentenboeken zonder tekst, doe het zelf
boeken, boeken met godsdienst thematiek, en dergelijke meestal non-fictie titels uit. Wat wel in het
corpus opgenomen wordt, zijn prentenboeken met tekst, romans voor adolescenten, poëzie,
leesboeken enz.
Het volledige corpus wordt gepresenteerd in twee bibliografieën die in de bijlage te vinden zijn. De
eerste bibliografie is alfabetisch opgesteld. Het biedt een overzicht van welke auteurs en hoeveel
titels per auteur er vertaald zijn. De tweede bibliografie is op jaar geordend. Door de chronologische
ordening is de evolutie van Nederlandstalige jeugdliteratuur in Tsjechië zichtbaar.
Om over de ontwikkeling van de receptie helder te kunnen praten heb ik de onderzochte periode
tussen 1905 en 2022 in vier fases verdeeld. Ik baseer me enerzijds op de bestaande literatuur en
anderzijds op mijn eigen onderzoek. Engelbrecht & Vaidova (2015, 15) onderscheiden ongeveer
vier periodes in de Tsjechische receptie van de Nederlandstalige literatuur: "De eerste duurt van de
jaren 40 van de 1 9 d e
eeuw tot 1918, de tweede betreft het Interbellum, het zgn. Protectoraat en de
eerste naoorlogse jaren, de derde fase is die van het communistische regime, waarbij deze weer in
kleinere etappes kan worden onderverdeeld. De laatste fase is die van 1989 tot het heden [2015]"
(ibid.). Hoewel bruikbaar, moet deze periodisering aan de doelen van deze scriptie aangepast
worden.
Aangezien de eerste vertaling van jeugdliteratuur De kleine Johannes van Frederik van Eeden pas
in het jaar 1905 is verschenen, begint het verhaal van Nederlandstalige jeugdliteratuur in Tsjechië
hier en duurt tot 1945, het jaar dat een belangrijk wendingspunt was. De tweede periode 1946-1989
stelt een vervolg en omvat het hele communistische regime in Tsjecho-Slowakije. Na de
omwenteling in 1989 zien wij dat het literaire veld drastisch verandert. De derde periode loopt van
1990 tot 2010. Rond deze tijd eindigen de tot nu toe verzamelde bibliografieën van Engelbrecht &
Vaidova (2015) en Smolka Fruhwirtova (2011). Ik neem de draad hier op en sluit aan met eigen
onderzoek naar tot dusver onbeschreven bibliografie in de periode tussen 2011 en 2022. De laatste
ruim tien jaar, zoals wij later zullen zien, toont voldoende nieuwe tendensen aan. Buiten de grote
29
PRAKTISCHE, THEORETISCHE EN METHODOLOGISCHE KADERS
opsommende grafiek in bijlage 3 hoort bij elke periode een grafiek waar de aantallen vertalingen per
auteur in die periode duidelijk zichtbaar zijn.
De receptie zelf is gebaseerd op de titels die in de opgestelde bibliografieën voorkomen. Ik zet ze in
de culturele en historische context. Deze context wordt door enkele acteurs gestuurd. Van belang
zijn hier de vertalers, de uitgevers van de vertalingen en de literaire prijzen die de bepaalde titel
zowel in de Lage Landen als in Tsjechië heeft gekregen. Samen met de recensenten zijn deze
acteurs belangrijk binnen het literaire polysysteem. Door analyse van de bestaande informatie
ontstaat een heldere kaart van waar alle titels hun eigen plek hebben. Hierbij gebruik ik enkel
secundaire literatuur over de jeugdliteratuur zoals monografieën en literatuurgeschiedenissen zoals
de titels die in de inleiding over de bestaande literatuur aan bod komen. Daarnaast ga ik op zoek
naar bronnen die de vertalingen uit het corpus titels bespreken. Ik beperk me op bronnen die online3
te vinden zijn. Het gaat vooral om het online literaire tijdschrift iLiteratura. Dit tijdschrift heeft een
uitgebreide sectie over literatuur van de Lage Landen, waar regelmatig recensies verschenen.
Daarnaast komen ook een aantal recensies uit andere tijdschriften aan bod. Bij het analyseren van
de informatie spits ik me op het herkennen van de regels van een polysysteem.
3
Deze scriptie onderzoekt de niet eerder beschreven receptie van Nederlandstalige jeugdliteratuur in
Tsjechië. Het is de eerste stap die door verder grondig onderzoek aangevuld kan worden.
30
RECEPTIE
3 Receptie
Zoals bij Nederlandstalige volwassenenliteratuur in de Tsjechische vertaling geldt ook hier dat het
landschap van vertaalde titels heel anders is dan de Nederlandse canon (Smolka Fruhwirtova 2011,
p. 12). De voorkeur gaat naar bepaalde auteurs, bepaalde boeken worden meerdere keren herdrukt
en de populariteit van auteurs in de Lage Landen is niet altijd een garantie voor succes. Tot zekere
zin zijn de literaire prijzen waarmee een titel bekroond werd van belang, maar niet altijd. Hoewel het
Tsjechische literaire veld qua vertaalde werken heel eigenaardig is, vertoont het bepaalde patronen.
Uit de bibliografie van kinder- en jeugdliteratuur van 1905 tot 2022 blijkt dat er in Tsjechië meer dan
100 titels zijn uitgegeven. Als wij de totale cijfers van vertalingen uit het Nederlands naar het
Tsjechisch erbij nemen 650 (Engelbrecht, Smolka Fruhwirtova 2015, p. 503) dan vormt literatuur
voor jonge lezers meer dan één zevende van het totale aantal vertalingen. Bij De Sterck (2019:
online) is dat in geval van Tsjechië 17%. Dat is niet weinig, maar ook niet veel - Van Coillie (2017,
3) stelt ambitieus vast dat in sommige literaturen ruim de helft van de vertaalde Nederlandstalige
literatuur uit jeugdliteratuur bestaat.
In de grafiek in bijlage 3 zien wij alle uitgaves van Nederlandstalige jeugdliteratuur in de Tsjechische
vertaling en de evolutie ervan. Tussen de jaren 1905 en 1934 is er een lange periode waarin geen
titel verscheen, deze periode wordt in de grafiek niet weergegeven. Vanaf 1934 zien we een groei
in het aantal vertalingen en herdrukken. Aan het einde van de onderzochte periode verschenen bijna
regelmatig enkele nieuwe vertalingen per jaar. De tendensen zullen bij elk subhoofdstuk zullen de
tendensen nog nader besproken worden.
3.1 1905-1945
Deze periode wordt gekenmerkt door de eerste contacten tussen de Nederlandstalige literatuur
voor kinderen en het Tsjechische literaire veld. In de eerste 40 jaar zijn er 5 vertalingen
verschenen. Dat betekent dat er 4 verschillende vertalers een bijdrage tot de Nederlandstalige
jeugdliteratuur in de Tsjechische vertaling hebben gemaakt. De aanloop is traag, maar de tijden
waren vrij turbulent. De eerste vertaling is ontstaan nog onder de Oostenrijk-Hongaarse
beheersing. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd niets uitgegeven. En pas met ontstaan van de
31
RECEPTIE
eerste Tsjecho-Slowaakse Republiek zien wij beweging ook in de vertaalde titels. Laten wij aan het
begin beginnen.
De onderstaande grafiek geeft het aantal uitgegeven vertalingen en hun herdrukken in de periode
1905-1945 weer. In de eerste 40 jaar van het bestaan van Nederlandstalige jeugdliteratuur in de
Tsjechische vertaling zijn er slechts titels van 4 verschillende auteurs verschenen. Van elke auteur
is er een vertaling van een titel verschenen. Behalve van Van Hichtum zijn er twee verschillende
titels vertaald. De rest van de uitgaven waren herdrukken.
5
4
3
2
1
0
Van Eeden De Leeuw Fabricius Van Hichtum
Grafiek 1: Aantal uitgaven per auteur in de periode 1905-1945
Het eerste boek voor jonge lezers is in de Tsjechische vertaling al in 1905 verschenen. Het was De
kleine Johannes van Frederik van Eeden vertaald door Arnošt Procházka en uitgegeven bij de
uitgeverij van Kamila Neumannová-Krémová. In dit jaar is ook het korte symbolische verhaal Het
krabbetje en de gerechtigheid (Malý krab a spravedlnost) in het tijdschrift Moderní revue in de
vertaling van Procházka verschenen. Hetzelfde verhaal is al in het jaar 1898 in het tijdschrift Lumír
onder de titel Ráček a spravedlnost in vertaling van Otakar Kamper verschenen (Engelbrecht &
Vaidová 2015, 39). Volgens Engelbrecht & Vaidová (2015: ibid.) lijkt het verhaal over kleine
Johannes op Het labyrint van de wereld van Jan Amos Comenius. In 1919 kreeg dit boek nog een
32
RECEPTE
herdruk. In meer recente jaren, namelijk 2002 ontstond er opnieuw belang voor deze titel. De
vertaling van Arnošt Procházka van De kleine Johannes gemoderniseerd door Radomil Hradil en
voorzien van illustraties van Markéta Doubravská verscheen bij de uitgeverij Hranice de derde keer
in het Tsjechsich.
De tweede Nederlandstalige titel van jeugdliteratuur in Tsjechië is in 1934 verschenen. Het ging om
een verzameling van verhaaltjes uit Java samengesteld door Hendrik de Leeuw. De vertaling is
verschenen bij de uitgeverij Julius Albert en werd door Božena Paličková gemaakt. De originele titel
van Het eiland van de gelukkige jeugd: het boek van sprookjes uit Java wordt in het boek niet
vermeld.
Een jaar later werd een derde titel voor jonge lezers vertaald. Dit keer was het De Scheepsjongens
van Bontekoe van J o h a n Fabricius. Dit boek is gebaseerd op het scheepsjournaal van Willem
Ysbrantsz. Voor het eerst werd deze titel in 1935 uitgegeven in de vertaling van Lída Faltová en
later werd deze titel nog 7 keer herdrukt4
. Het was een bestseller en in totaal werden er meer dan
750.000 exemplaren verkocht (Smolka Fruhwirtová 2015, 506). Pas 11 jaar na de eerste druk van
De Scheepsjongens van Bontekoe in 1935 kwam er in 1946, het eerste naoorlogse jaar, bij de
uitgeverij Družstevní práce een herdruk van deze titel. De titel heeft twee verschillende vertalingen
gekregen. De uitgave van De Scheepsjongens van Bontekoe uit 1996 werd opnieuw door Gustav
Kadlec vertaald, maar werd slechts één keer uitgegeven.
Johan Fabricius behoort niet tot de Nederlandstalige canon en toch heeft hij in Tsjechië vooral als
auteur van boeken voor volwassenen succes geboekt. Naar het Tsjechisch werden 14 titels van
Fabricius vertaald, waaronder 4 titels voor jonge lezers. De auteur werd in Nederlands-lndië geboren
en gebruikt vaak zijn achtergrond in zijn romans. Twee van de vier vertaalde titels: De
Scheepsjongens van Bontekoe, Het geheim van het oude landhuis gaan over de koloniale thematiek
en bijdragen zo tot diversiteit van de Tsjechische literaire markt, die anders geen inheemse auteurs
heeft die over de kolonies zouden schrijven. Vierde vertaalde titel Jongensspel gaat over een
waargebeurde moord gepleegd door drie jongens in Baarn. Het boek werd in 1984 uitgegeven, was
door de auteur bedoeld als psychologisch verhaal met documentaire karakter voor volwassenen,
maar is op het Tsjechische literaire veld uitgebracht als een boek voor adolescenten vanaf 13 jarige
* in 1940, 1946, 1958, 1966, 1977, 1996 en 2010.
33
RECEPTIE
leeftijd (Krijt & Krijtová 1990, 250). Toontje Poland, een Alkmaars jongen in de dagen van Napoleon
werd in 1981 in vertaling door Olga Krijtová bij Albatros5
uitgegeven in de editie van
avonturenromans voor adolescente lezers: Knihy odvahy a dobrodružství (Boeken van moed en
avontuur). Verder zijn in deze editie van Johan Fabricius nog De Scheepsjongens van Bontekoe en
Het geheim van het oude landhuis verschenen.
Aan de avontuurlijke sfeer sluiten de boeken van Nienke van H i c h t u m (pseudoniem van Sjoukje
Troelstra-Bokma de Boer). In 1939 werd Oehoehoe in de wildernis vertaald door Lída Faltová, bij
de uitgeverij Družstevní práce uitgegeven. Twee jaar daarna verscheen De geschiedenis van de
kleine Eskimo Kudlago vertaald door Th. Kilián bij de uitgeverij Ústřední učitelské nakladatelství a
knihkupectví uitgegeven. In het oeuvre van Van Hichtum zijn er veel verschillende categorieën te
onderscheiden - de twee bovengenoemde titels sluiten aan bij de verhalen over vreemde culturen,
waarin deze uitheemse culturen zo realistisch mogelijk worden beschreven (Van der Veer 2014, 4).
De eerste titel gaat over zwarte Zuid-Afrikanen en de tweede titel gaat over Eskimo-kinderen . Haar
boeken in de Tsjechische vertaling kregen nieuwe illustraties. Het feit dat De geschiedenis van de
kleine Eskimo Kudlago binnen twee jaar na het verschijnen drie herdrukken kreeg is een volgende
bewijs dat verhalen uit verre streken goed door de Tsjechische lezers werden ontvangen. Hoewel
haar meest bekende titel Afke's tiental niet werd vertaald. Samen met Nellie van Kol en Ida
Heijermans wordt Nienke van Hichtum de pioniers van de Nederlandse kinder- en jeugdliteratuur
genoemd (ibid. 6). In 1964 werd de Nienke van Hichtum-prijs ingesteld, waaruit de waardering voor
deze schrijfster blijkt.
3.2 1946-1989
De periode tussen 1946 en 1989 omhelst de tijden van het communistische regime in Tsjechië. Dat
betekende dat er door de censuur alleen specifieke titels verschijnen mochten. Over het algemeen
waren dat titels die bij de ideologie van de partij pasten, literatuur over de oorlog of boeken die als
klassiekers helden. Er naast verschijnen er nog al gepopulariseerde genres zoals streekromans,
koloniale literatuur, historische romans en ook jeugdliteratuur (Engelbrecht & Vaidova 2015, 71). De
5
eerder de uitgeverij SNDK
34
RECEPTIE
jeugdliteratuur werd gezien als minder problematisch in die tijden. Vanaf het jaar 1949 vielen boeken
onder de wet van uitgave en verspreiding van boeken, muziek en andere niet-periodieke
publicaties6
, wat in de werkelijkheid betekende dat private ondernemers geen boeken mochten
uitgeven (Halada 2007, 8). In de jaren 60 was er een progressief wending zichtbaar (ibid. 9).
De naoorlogse periode wordt gekenmerkt door een aantal dominante auteurs: Johan Fabricius,
Anne Frank, An Rutgers van der Loeff-Basen au, Miep Diekmann, Tonke Dragt en Annie M. G.
Schmidt. De twee prominente vertaalsters in deze periode zijn Lfda Faltova en later Olga Krijtova.
Uit grafiek 2 blijkt dat de populairste auteurs van deze periode waren vooral Diekmann, Fabricius en
Frank.
8
6
4
2
0
Grafiek 2: Aantal uitgaven per auteur in de periode 1946-1989
Er naast zijn er ook titels van auteurs die maar een vertaling naar het Tsjechsich hebben gekregen.
Het gaat om Heraios en de Beker van Sacha Burger uitgegeven in 1973 bij de uitgeverij Svoboda,
De blaaspijpers van de Montelbaan van Jo Elsendoorn uitgegeven in 1976 bij Albatros, Wonen in
een glimlach van Sonia Garmers uitgegeven in 1988 bij Mladá fronta en Ik loop weg hoor van Dolf
6
Zákon o vydávání a rozšiřování knih, hudebnin a jiných neperiodických publikací
35
RECEPTIE
de Vries uitgegeven in 1988 bij Albatros. Bij de twee laatste titels zien wij dat ze door iemand anders
dan Olga Krijtová zijn vertaald, namelijk door Jitka Růžičková-Hronová en Jaroslava Znamenaná.
Na een lange pauze van tien jaar na de 3 d e
druk van De Scheepsjongens van Bontekoe van
Fabricius in 1946 en de eerste vertaling na de Tweede Wereldoorlog verscheen er in 1956 weer een
vertaling vanuit het Nederlands naar het Tsjechisch. Het was het dagboek van Anne Frank, Het
Achterhuis, bij de uitgeverij Svobodné slovo-Melantrich. De eerste versie uit 1956 is door Gustav
Janouch vertaald uit het Nederlandse origineel met de raadpleging van de Duitse vertaling Das
Tagebuch der Anne Frank. Later zullen er nog meerdere heruitgaven, nieuwe vertalingen en
heruitgaven van verschillende versies (A, B, D) van het dagboek komen. In totaal werd het dagboek
van Anne Frank op de Tsjechische literaire markt 14 keer uitgebracht in verschillende versies. De
vertaling van Miroslav Drápal en Michaela Jacobsoenová werd uit het Nederlandse origineel met
behulp van de Duitse versie gemaakt. Later maakte Janouch nog een vertaling waarbij hij deze keer
de Nederlandse en Engelse versie gebruikte. Magda de Bruin Hüblova heeft in 2019 het dagboek
opnieuw vertaald, deze keer volledig uit het Nederlands. In Nederland wordt het dagboek gezien als
authentieke naoorlogse documenten, in Tsjechië wordt het boek aan adolescenten aanbevolen.
Urbanová (2018) stelt dat met het dagboek van Anne Frank in de Tsjechische vertaling de thematiek
van holocaust in Tsjechië binnen de context van jeugdliteratuur werd geopend (47-59). Anne Frank
geldt in Tsjechië als een van de bekendste Nederlandse personen.
In 1961 verscheen bij de uitgeverij SNDK het boek Lawines razen van A n Rutgers van der LoeffBasenau.
Eén jaar na het verschijnen in Nederland 1955 is het boek tot het beste boek van het jaar
gekozen. De Tsjechische vertaling werd door Olga Krijtová gemaakt. Voor het spannende en
avontuurlijke karakter werd Lawines razen binnen de reeks Knihy odvahy a dobrodružství
uitgegeven. Lawines razen speelt zich af in Zwitserland. Een groep kinderen uit het internationaal
kinderdorp voor slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog Pestalozzi , helpt aan een dorp dat door
een lawine wordt getroffen (Gosselink 1991, 6). Later in 1967 ontving de schrijfster in Nederland de
Staatsprijs voor kinder- en jeugdliteratuur. Rutgers van der Loeff-Basenau geloofde dat kinderen
recht hebben op "helderheid en volledigheid" (ibid. 4). Met de vertaling van Lawines razen valt de
productie voor 9 jaar stil (behalve de herdrukken van Fabricius en Frank). Pas in 1970 komt er een
nieuwe Nederlandstalige jeugdtitel op de Tsjechische markt. Hier begint een constante trend van
een nieuwe vertaalde titel per jaar.
36
RECEPTIE
De volgende schrijfster die ook op een realistische wijze schreef (Toufarová Brázdová 2015, 483),
de Staatsprijs voor kinder- en jeugdliteratuur (1970) heeft ontvangen en wiens 11 boeken op de
Tsjechische markt zijn verschenen is Miep D i e k m a n n . Ze is een interessant personage binnen het
Tsjechisch literaire veld. Specifiek aan haar is dat ze nauwe banden met de Tsjechische cultuur
heeft gehad. Zelf heeft ze een paar Tsjechische boeken vertaald in samenwerking met de
echtgenoot van de grootste vertaalster uit het Nederlands naar het Tsjechisch Olga Krijtová - Hans
Krijt. Het waren de volgende vijf titels: Die avond met Milan van Jana Červenková, De eerste ploeg
van Karel Čapek, Hard tegen hard van Josef Bouček, Ik heb geen naam van Dagmar Hilarová en
Vroemvroem het roverskind van Václav Čtvrtek.
Traditioneel wordt Diekmann in Nederlandstalige literatuurgeschiedenissen tot de auteurs van
koloniale literatuur gerekend (Toufarová Brázdová 2015, 499). Zo kunnen wij haar naast Fabricius
plaatsen. De eerste vertaling van Miep Diekmann in Tsjechië kwam uit in 1970 De boten van
Brakkeput. De titel won in 1957 in Nederland de CPNB-prijs voor het beste kinderboek van het jaar.
Met één uitzondering na heeft Olga Krijtová al haar boeken vertaald. In 1971 volgde Marijn bij de
Lorredraaiers. Deze twee titels zijn bij Albatros binnen de editie Boeken van moed en avontuur
uitgegeven. Allebei titels zijn gesitueerd in de Nederlandse Antillen. Hierbij kunnen wij nog Padu is
gek toevoegen en de lijst van boeken van Diekmann over koloniale thematiek in de Tsjechische
vertaling is compleet.
Een jaar na Marijn bij de Lorredraaiers in 1972 kwam de reeks over Annejet stilaan op de markt. In
totaal zijn er vier titels over de avonturen van Annejet in Tsjechië uitgegeven. De uitgaven bevatten
telkens verschillende boeken die in Nederland apart zijn verschenen. De grote populariteit van deze
reeks blijkt uit de meerdere heruitgaven. De titel Annejet má problém werd vier keer op de markt
gebracht7
. Voor de uitgevers moest dit een aantrekkelijke titel zijn gebaseerd op de vroegere
verkoopcijfers. Het gaat om typische verhalen bedoeld voor meisjes over het opgroeien met serieuze
problematiek als scheiding of lichamelijke handicap (Krijt & Krijtová 1990, 252). Naast boven
besproken boeken voor wat oudere, adolescente kinderen (avontuur romans en reeks over Annejet)
werd ook aan de kleine kinderen gedacht. Naar het Tsjechisch zijn Krik de prins die trouwen moest
(2000), Hannes en Kaatje, wat is dat voor praatje? (1993), Wiele wiele stap samen met Stappe
stappe step en Sjon Karko (1983) uitgegeven. De laatste was een samenwerking van Olga Krijtová
7
1978, 1986, 1992, 2004
37
RECEPTIE
die het boek inhoudelijk heeft vertaald en de dichter Pavel Šrůt die de tekst tot gedichten omzette.
Voor Wiele wiele stap heeft Diekmann in 1978 de Goudenen Griffel gekregen. Bovendien werd
Diekmann in 1975 ook met de Nienke van Hichtum prijs bekroond.
Illustraties maken een fundamenteel deel uit de boeken voor jonge lezers. Naast de auteur is vaak
ook de illustrator de tweede scheppende kracht, vooral bij de boeken voor kleine kinderen
(Ghesquière 2009, 46). Tijdens het proces van vertalen ontvangt de vertaling soms een nieuwe kaft
en illustraties. Voor bepaalde redenen wordt in het geval van jeugdliteratuur in de Tsjechische
vertaling soms voor deze strategie gekozen. Bij het verschijnen van Hannes en Kaatje, wat is dat
voor praatje? in 1993 in de vertaling van Krijtová ontving het boek nieuwe illustraties door de
beroemde Tsjechische illustrator Adolf Born. De strategie hier kon zijn, dat de Tsjechische kinderen
en ouders goed bekend waren met de stijl van Borns illustraties en zo kon de titel beter verkocht
worden. Op het thema van illustraties zullen wij nog later terugkomen.
Het belang van Diekmann voor het Tsjechische literaire veld wordt bewijzen door de publicatie die
aan de persoon van deze schrijfster is gewijd - Miep Diekmannová v českém překladu Olgy Krijtové8
(2005). Aan Miep Diekmann is ook een controverse verbonden. Samen met Dagmar Hilarová heeft
ze een boek geschreven, het auteurschap van dit boek is omstreden. De strijd wordt in de
Tsjechische media goed beschreven. Het politiek gefocust tijdschrift Reflex vent er een artikel aan
(Benešová 2010), maar op iLiteratura wordt er geen woord aan gewijd. De Nederlandse versie is in
1980 verschenen en een jaar daarna kreeg het de literaire prijs Boekensleutel. De Tsjechische
versie van het boek kwam pas in 2010 met een herdruk in 2012. De naam van Miep Diekmann staat
niet op de kaft. Ondanks deze strijd naar auteurschap is Miep Diekmann ook in Tsjechië goed
bekend als schrijfster van jeugdliteratuur.
A n n i e M. G. S c h m i d t is de Nederlandse auteur van literatuur voor de jonge lezers bij uitstek. Elk
kind in Lage Landen kent haar verhalen. Naar het Tsjechisch zijn slechts enkele haar boeken,
gedichten en sprookjes vertaald. De avonturen van Jip en Janneke die hand in hand gaan met het
beeld van Schmidt werden naar het Tsjechisch niet vertaald, hoewel dat bv. in het Pools wel is
gebeurd. In 1988 heeft Annie M. G. Schmidt voor haar gehele oeuvre de internationale Hans
Christian Andersen prijs gekregen. Dat Schmidt deze prijs heeft ontvangen is "van groot belang [...]
8
Miep Diekmann in de Tsjechische vertaling van Olga Krijtová
38
RECEPTIE
geweest voor de internationale verspreiding van haar werk" (Van Collie, Kalla 2017, 4). Naast deze
prijs ontving zij nog andere literaire prijzen waaronder de Staatsprijs voor kinder- en jeugdliteratuur
(1964) en Constantijn Huygens-prijs (1987).
Vanaf het jaar 1985 werden drie titels van haar naar het Tsjechisch overgebracht. Eerst werd
Waaidorp door Olga Krijtová vertaald en bij Albatros uitgegeven. Internationaal het meest vertaalde
boek van haar is Minoes. Voor deze titel ontving Schmidt in 1971 de Zilveren Griffel. Het werd in 29
talen vertaald (Het Nederlands Letterenfonds (1): online) en in het Tsjechisch verscheen het in 1999
in de vertaling van beginnende vertaalster Jitka Růžičková, met illustraties van Václav Hlavatý bij
Albatros. Verder heeft Minoes weinig aandacht gekregen. De tweede titel die dat jaar werd
uitgegeven was Wiplala, bij de uitgeverij Albert uitgegeven. Deze titel werd al in 1957 gekozen tot
het Beste Kinderboek. Het ging om een studentenvertelling, van studenten uit de Masaryk
Universiteit in Brno onder de begeleiding van Emmy Máčelové - van den Broecke.
Voor hoe zeer Schmidt een symbool van jeugdliteratuur in Lage Landen staat en de literaire prijs
van Hans Christian Andersen, staat op iLiteratura geen enkel artikel over haar. De titels van Schmidt
hebben kennelijk geen enorm succes bij Tsjechische lezers geboekt als wij haar met auteurs als
Johan Fabricius, Miep Diekmann of later Guus Kuijer vergelijken. Slechts drie titels van haar zijn
naar het Tsjechisch vertaald en geen enkele werd heruitgegeven. De vertalingen kwamen laat in
haar leven, toen ze in Nederland al bekend was en de twee laatste vertalingen verschenen zelfs
naar haar dood.
De volgende dame en klassieker binnen de jeugdliteratuur in Lage Landen en in Tsjechië met twee
titels vertegenwoordigt is T o n k e Dragt. Ze is een schrijfster met koloniale herkomst. Hoewel ze in
Nederland door een aantal literaire prijzen, onder anderen de meest prestigieuze Staatsprijs voor
kinder- en jeugdliteratuur voor haar gehele oeuvre in 1976 werd bekroond, zijn naar het Tsjechisch
twee titels van haar vertaald, telkens met een tweede druk. Ze is bekend als auteur van boeken voor
adolescente lezers.
De eerste titel op de markt was Torenhoog en mijlen breed verschijnen in 1979 bij de uitgeverij
Omnia. Het werd uitgegeven nadat Dragt voor deze titel in 1970 de Nienke van Hichtumprijs heeft
gekregen. Deze titel werd collectief vertaald door studenten van de Karls universiteit in Praag onder
de begeleiding van Olga Krijtová. Aan de vertaling hebben: Jana Červenková, Kamila Foliová, Jana
39
RECEPTIE
Nepilová, Hana Pločková en Hana Sýkorová deelgenomen. Het boek is oorspronkelijk bedoeld als
jeugdliteratuur maar werd in Tsjechië als scifi voor volwassenen uitgegeven (Krijt & Krijtová 1990,
250). De tweede druk is bij de uitgeverij Triton in 2006 verschenen. Bij deze druk worden alleen
Jana Červenková en Hanna Válková-Pločková als vertaalsters vermeld, deze vertaling is enigszins
aangepast (Horáčková). Een mogelijke reden voor het opnieuw uitgeven van Torenhoog en mijlen
breed kan het feit zijn dat Dragt in 2004 de Griffel der Griffels voor een ander boek heeft gekregen,
namelijk De brief voor de koning. Deze titel werd al eerder tot het Kinderboek van het jaar 1962
gekozen. In Tsjechië verscheen De brief voor de koning in vertaling van Jana Pellarová in 2000 bij
Albatros. De brief voor de koning werd in het origineel door Dragt zelf geïllustreerd, in de vertaling
is het echter met illustraties van Markéta Šišková verschenen. De Tsjechische heruitgave van De
brief voor de koning in 2022 werd voorafgegaan door een reeks van gebeurtenissen. De titel werd
in 2004 tot Griffel der Griffels uitgekozen. In 2008 ontstond een Nederlandse verfilming ervan en
later in 2020 heeft Netflix het verhaal tot een Engelstalige serie geadapteerd. In 2022 verschijnt bij
Albatros de tweede druk van De brief voor de koning, deze keer met de illustraties van Tonke Dragt,
aanbevolen aan kinderen vanaf de leeftijd van 1 1 . Ook na zestig jaar lijkt deze titel nog steeds
actueel te zijn. De universele thema's als eer, moed en rechtvaardigheid bewijzen dat het boek na
zestig jaar van het eerste verschijnen, tijdloos is (Smejkalová 2023).
In deze periode kwamen een aantal belangrijke namen van de Nederlandstalige jeugdliteratuur aan
bod. Wat betreft de cijfers zien wij een groei in de hoeveelheid uitgegeven titels. De trend is om
werken van bepaalde auteurs meer uit te geven dan andere. Veelzeggend is ook of een titel een
herdruk krijgt of niet. De titels die in deze periode zijn vertaald moesten door de censuur
goedgekeurd worden. De markt met Nederlandstalige jeugdliteratuur in Tsjechisch wordt stabiel met
ongeveer één titel per jaar. Met de omwenteling zal deze situatie veranderen en de productie valt
stil.
3.3 1990-2010
Met de omwenteling in 1989 komen er grote veranderingen binnen het Tsjechische literaire veld. De
markt was opeens vrij en liberaal, de mogelijkheden waren onbeperkt. Het aantal uitgeverijen in
1990 groeide van 45 tot 550 in dat ene jaar en in 1992 verdubbelde het aantal uitgevers tot 1080
40
RECEPTIE
(Smolka Fruhwirtova 2011, 66). De markt onderging drastische veranderingen en een van de
tendensen na de omwenteling was onder andere dat de jeugdliteratuur in opmars was (ibid. 67).
In grafiek 3 zien we hoe het aantal uitgaven in de periode 1990-2010 tussen nieuwe vertalingen en
herdrukken verdeeld was. Buiten de jaren 1990, 2001 en 2008 verschenen er in Tsjechië regelmatig
Nederlandstalige jeugdtitels. Op het gebied van vertalingen zien wij dat tussen 1991 en 2000
regelmatig tenminste een nieuwe vertaling verscheen. Ook al uitgegeven titels worden
heruitgegeven. Uit grafiek 4 wordt duidelijk welke auteurs in deze periode het meest populair waren.
In vergelijking met de voorgaande periode is hier meer diversiteit zichtbaar. Bijvoorbeeld Diekmann,
Frank en Fabricius keren deze periode weer terug. Het hoge aantal nieuwe namen brengt nieuwe
tendensen met zich mee.
Herdrukken I Nieuwe vertalingen
e
4
2
0
Grafiek 3: Aantal uitgegeven vertalingen en herdrukken in de periode 1990-2010
41
RECEPTIE
8
6
4
2
Grafiek 4: Aantal uitgaven per auteur in de periode 1990-2010
Na de omwenteling begint de productie van Nederlandstalige literatuur voor jonge lezers weer in
1991 met de reeks prentenboeken van Kleine IJsbeer van Nederlandse illustrator en schrijver Hans
de Beer. De vertalingen van de drie volgende titels: Kleine IJsbeer in de tropen, Kleine IJsbeer,wat
is er mis? en Kleine IJsbeer, laat me niet alleen! gebeurd via het Duits en werd door Helena Čechová
gemaakt. Ze werden bij de uitgeverij Kentaur uitgegeven. De originele illustraties werden behouden,
wat wij tot nu toe in het geval van Nederlandstalige jeugdproductie in Tsjechië niet zagen. In 2019
werd bij de uitgeverij Euromedia Group een nieuwe vertaling door Alena Bezděková via het Duits
gemaakt van Kleine IJsbeer in de tropen en Kleine IJsbeer, weet jij de weg?. In 2022 werd de reeks
nog door Kleine IJsbeer en de pandaberen aangevuld.
In 1991 vertaalde Čechová nog De kleine olifant Ollie van B u r n y B o s met de illustraties van De
Beer. Hans de Beer en Burny Bos hebben op meerdere jeugdboeken samengewerkt. De volgende
titel van dit duo verscheen al het komende jaar. Valentino de kikker werd door Miroslav Čech weer
via het Duits vertaald en bij dezelfde uitgeverij uitgegeven. In 1991 heeft deze titel in Bratislava de
Gouden Plaquette prijs gekregen (Staal 1996). De verhalen over de Kleine IJsbeer zijn in de Lage
Landen vrij populair. Omdat de auteurs van deze prentenboeken geen prestigieuze literaire prijzen
42
RECEPTIE
hebben gewonnen, en niet door gevestigde vertalers als Olga Krijtová zijn vertaald, kunnen wij
vaststellen dat het om commerciële vertalingen ging. Een nieuwe categorie die na de omwentelingen
meer gebruikelijk zal worden.
Een interessant commercieel verschijnsel is de reeks van 365 dierenverhalen voor het slapen gaan
van verschillende auteurs en illustratoren waarvan vertalingen in de jaren 1994, 1995, 1997, 2002,
2005 en 2009 bij de uitgeverij Rebo zijn verschenen. Deze titels zijn niet van hoge literaire kwaliteit
en werden door mensen vertaald die dan niet verder geen boeken vertalen. De auteurs van de reeks
zijn niet opgenomen in het Lexicon van jeugdliteratuur. Evenmin waren deze verhalen populair in de
Lage Landen. Binnen het polysysteem van Even-Zohar (2005) zouden de 365 dierenverhalen voor
het slapen gaan bij de marginale literatuur belanden, omdat het om titels gaat die vooral moeten
verkopen, waarbij de kwaliteit niet van belang is. De theorie van het polysysteem zegt dat ook zulke
titels tot literatuur behoren. Ook deze titels zijn ooit op de markt beland en worden door de ouders
en kinderen gelezen en daarom zijn ze ook in deze bibliografie opgenomen. Er bestaat geen
secundaire literatuur over de marginale titels, maar ook op basis van dit gebrek aan informatie kan
men conclusies trekken.
Bij de dieren thematiek sluit ook het werk van T o o n Teilegen aan. In het Tsjechisch is Toen niemand
iets te doen had is in 1998 in vertaling van Jiřina Holeňová verschenen. Deze schrijver werd
veelmaals bekroond met literaire prijzen (waaronder onder anderen de Woutertje Pieterse Prijs,
Gouden Uil en de Theo Thijssenprijs). Het boek dat naar het Tsjechsich werd vertaald heeft in 1988
de Gouden Griffel gekregen. De keuze om deze auteur en deze titel te vertalen is dus beredeneerd.
Teilegen schrijft heel eigenaardige dierenverhalen die rond vriendschap en existentialistische
kwesties draaien (Staal 2010, 3). Het hoofdpersonage in Toen niemand iets te doen had is een
eekhoorn en een mier. "Elk boekje is dooreen andere illustrator van kleurenprenten voorzien." (Staal
2010, 7) maar de Tsjechische uitgave kreeg illustraties van Pavel Šuk. Naast deze ene jeugdtitel
werd naar het Tsjechsich ook Twee oude vrouwtjes vertaald (vertaling Jiřina Holeňová 2007).
In Lage Landen is Francine O o m e n zeer populair, zoals aangetoond door de meermaals gekregen
literaire prijzen van kinderjury waar de lezers zelf beslissen over het beste boek van het jaar (Prijs
van de Nederlandse Kinderjury 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 20 1 1 , Jonge Jury
2004, 2005, 2006, 2010, 2 0 1 1 , Hotze de Roosprijs 2003, 2004, 2005). Op de Tsjechische markt zijn
43
RECEPTIE
er twee reeksen met telkens drie titels gekomen nadat Oomen de talrijke jeugdliteratuurprijzen heeft
gewonnen. In Tsjechië werden de reeksen voor meisjes over het opgroeien: Lena Lijstjes en Hoe
overleef ik... vertaald door Jana Broekman Minářová. Het gaat om een reeks van
adolescentenliteratuur voor lezers van 12 jaar bij Albatros. Vier van de zes vertalingen werden met
de steun van het Nederlandse Letterenfonds uitgegeven. Karakteristiek voor de hoofdpersonages
van Oomens boeken is dat ze zelfstandig, zelfzeker, direct en gelijk aan volwassenen zijn of kunnen
zich zelfs in sommige situaties meer gevorderd gedragen dan de volwassenen (De Bruin Hüblova
2005: online).
In 1997 werd bij de uitgeverij Cinemax een editie van Nederlandse boeken opgericht. De titel die er
als eerste is verschenen was een verzameling van Vlaamse sprookjes samengesteld door Maurits
Meyer in de vertaling van Petra Schürova. Later verscheen in deze editie nog Toen niemand iets te
doen had van Toon Teilegen. De editie had een kort leven. De verzameling van sprookjes kan men
vergelijken met later uitgegeven soortgelijke boek, namelijk Bludný bruslař: pověsti a báchorky z
Nizozemska a Flander (De Vliegende Schaatser: legenden en strek verhalen uit Nederland en
Vlaanderen) van Elke J o n g en Cornelis Bakker. Deze werd door Magda de Bruin-Hüblova
vertaald.
Het meest vertaalde boek van Thea B e e k m a n is De kruistocht in spijkerbroek. Deze werd ook naar
het Tsejchisch door Gerard Keijsper omgezet. De vertaling is bij de uitgeverij Deus in 2007
verschenen. Nog ervoor kreeg de titel in 1974 de Gouden Griffel en in 1976 de Europese prijs voor
het beste historische jeugdboek. Daarnaast zijn haar andere werken ook met literaire prijzen
bekroond. Een jaar voor de Tsjechische vertaling werd het verhaal verfilmd. De boeken van Thea
Beekman zijn vaak historisch en avontuurlijk van aard. Vanaf 2002 ter eer van deze schrijfster wordt
er de Thea Beckmanprijs voor de beste historische jeugdroman uitgerekend.
Aantal vertalingen die geen bijzondere invloed hadden zijn bij de uitgeverij Albatros verschenen.
Waaronder een boek van M e n n o Lievers: Dat is waarin 2005 in de vertaling van Olga Krijtová met
illustraties van Marcel Stecker. In 1988 kwam bij de uitgeverij Albatros de eerste druk van Ik loop
weg hoor van Dolf de Vries. De vertaling werd door Jaroslava Znamenaná gemaakt. De illustraties
waren van Pavel Sivko. Negen jaar daarna verscheen deze vertaling opnieuw bij de uitgeverij UNI
met illustraties van Pavel Botka. In 2007 verscheen er bij Albatros het boek van G u y Didelez
44
RECEPTIE
Kadavergedaver. De vertaling was gemaakt door Lucie van Donselaar met originele illustraties van
Jozef Danglár Gertli.
G u i d o Van Genechten is een Vlaamse auteur en illustrator van boekjes voor kleine kinderen, met
felle illustraties en minimale tekst. Zijn prentenboeken waren de eerste uit het Nederlandstalige
gebied die in Tsjechië zijn verschenen. In 2002 verschenen er drie boeken over Rikkie. Twee titels
werden rechtstreeks uit het Nederlands vertaald door Jiří Stach en een titel werd via het Engels door
Matilda Sal vertaald. In 2009 kwam er in Tsjechië nog het eerste deel uit de educatieve reeks voor
peuters Mag ik eens in je luier kijken?, later in 2018 zijn er ook Hoogdringend, Ik zoen je en Mag ik
eens in je potje kijken? bijgekomen. De boeken van Van Genechten verkopen zowel in Lage Landen
als in het buitenland goed maar volgens De Schepper (2006) lijkt zijn werk vaak "te gemakkelijk en
te commercieel" te zijn. Dat stemt overeen met de aard van uitgeverijen waarbij de titels in Tsjechië
zijn uitgegeven (Amulet, Barrister & Principal). Later in 2022 is er van Van Genechten nog Het
ongelooflijke maar waargebeurde verhaal over dino's in vertaling van de prestigieuze vertaalster
Veronika ter Harmsel Havlíková bij Mladá fronta verschenen.
Op de Tsjechische markt van de prentenboeken voor de kleinste kinderen is ook een deel van de
reeks over dieren van Klaartje van der Put bij de uitgeverij Computer Press. De vier titels werden
in een jaar uitgegeven. In tegenstelling tot Van Genechten komt Van der Put niet in het Lexicon van
de jeugdliteratuur en heeft dus zelfs in Lage Landen geen aandacht gekregen. Het is waarschijnlijk
dat de prentenboeken van Van der Put in Tsjechië werden uitgegeven voor commerciële
doelstellingen.
In de periode na de omwenteling verandert de literaire markt en het aantal vertalingen uit het
Nederlands neemt toe. Deze periode werd gekenmerkt door uitgave en heruitgave van gevestigde
auteurs als Miep Diekmann, Johan Fabricius, Tonke Dragt enz., maar er verschijnt ook een aantal
nieuwe auteurs. Zichtbaar wordt dat er boeken in reeksen vertaald worden (Lena Lijstje en de Kleine
Ijsbeer). In de turbulente tijden krijgen wij vertalingen van een brede waaier aan titels. Zo zien wij
dierenverhalen en reeksen over het opgroeien, prentenboeken, sprookjes en de eerste historische
roman. Tegelijkertijd lijkt het dat men meer op het potentiële commerciële succes van een titel acht.
Vanaf het jaar 2011 komen er een groot aantal nieuwe Nederlandstalige auteurs op de Tsjechische
45
RECEPTIE
literaire markt voor jonge lezers. In een korte tijd van de volgende periode tussen 2011-2022, 11
jaar verdubbelt het totale aantal uitgegeven titels.
3.4 2011-2022
In deze periode zien wij nog meer diversiteit binnen de vertaalde auteurs. In totaal zijn dat 29
verschillende schrijvers. Hierbij horen zowel auteurs met een titel als auteurs met meerdere
vertaalde titels. Behalve het jaar 2012 verschenen tussen 2011 en 2022 regelmatig nieuwe
vertalingen uit het Nederlands. Het meest vruchtbare jaar binnen de hele receptie was het jaar 2017.
Toen verschenen er op de Tsjechische literaire markt 14 nieuwe vertalingen en een herdruk. Twee
jaar later, in 2019 is de coronapandemie uitgebroken. Het aantal uitgaven stagneerde en was het
laagste in 2021 met maar twee nieuwe titels. Met het jaar 2022 steeg het aantal van vertalingen
weer fors.
10
Grafiek 5: Aantal uitgaven per auteur in de periode 2011 -2022
46
RECEPTIE
• Herdrukken I Nieuwe vertalingen
15
10
5
a —i
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 201 S 201 9 2020 2021 2022
Grafiek 6: Aantal uitgegeven vertalingen en herdrukken in de periode 2011 -2022
Deze periode van felle stijging binnen het aantal uitgegeven vertalingen begint met het uitgeven van
het iconische prentenboek van Dick Bruna over het konijn meisje Nijntje. Nijntje is een symbool van
de Nederlandse cultuur geworden en Bruna is overal ter wereld bekend. De Tsjechische peuters
moesten tot 2011 wachten totdat ze ook bekend met Nijntje zijn geworden. Aanvankelijk zijn er drie
boekjes uitgegeven bij de uitgeverij Baobab. Het waren: kiekeboe! wie is daar, nijntje?, kiekeboe!
wie zit daar, nijntje?, nijntjes vergrootglas en later in 2017 zijn nog: welke kleur zie je, nijntje?, nijntje
in de dierentuin, nijntjes vergrootglas en tel mee met nijntje? verschenen. Alle vijf titels zijn via het
Engels vertaald (Horáčková 6). De prentenboeken zijn volgens Nešporová (2017 (1): online) simpel,
speels en grappig en men kan ze niet over het hoofd zien voor het specifieke kleurenpalet dat Bruna
gebruikt. Aan Dick Bruna wordt ook een artikel op iRozhlas gewijd in de gelegenheid van diens dood
in 2017 (iRozhlas: online).
Maar één titel van de reeks van de beroemde Nederlandse tekenaar Max Velthuijs werd in 2005
op de Tsjechische markt uitgebracht. Kikker en de vreemdeling werd uitgegeven ter gelegenheid
van het 10-jarige bestaan van Marta-programma van het Nederlandse ministerie voor Buitenlandse
Zaken. Dit programma had als doel om de ontwikkeling in landen van Centraal- en Oost-Europa te
47
RECEPTIE
ondersteunen. Net als in andere prentenboeken over de Kikker staat hier één motief centraal, in dit
geval het omgaan met het "vreemde". Velthuis heeft ook een aantal prijzen uitgereikt door de CPNB
(Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek) gekregen. Ondanks zijn enorme
populariteit duurde het 22 jaar totdat een titel van hem naar het Tsejchsich werd vertaald. Bovendien
heeft deze kinderboekenillustrator een tentoonstelling bij de gelegenheid van zijn 100-verjaardag in
het Haagse Literatuurmuseum gekregen. Hij is dus een absolute klassieker van de Nederlandstalige
jeugdliteratuur. In dit opzicht is hij te vergelijken met Dick Bruna of Toon Teilegen.
Tussen de grote verhaallijn van deze receptie worden ook boeken uitgegeven die moeilijk te
plaatsen zijn in het grote beeld. Zo'n beek is bijvoorbeeld Heinrich Ooooh en de zaak van de zwarte
zeven van Hilde E. Gerard, die 2013 in de vertaling van Martina Loučková bij de uitgeverij Mladá
fronta werd uitgegeven. Het gaat om een spookachtig avontuurboek voor kinderen vanaf 10 jaar.
Het verhaal speelt zich af in een hotel voor spoken. De originele illustraties van Eric Bouwens werden
behouden. Deze vertaling is zonder aandacht in de media blijven.
Een Nederlandstalig boek dat veel impact in Tsjechië heeft gehad, ook buiten het literaire veld, was
Koning & koning van het duo Stern Nijland en Linda de Haan. Het boek werd naar het Tsjechisch
door Adéla Ebel vertaald en in 2013 bij een kleine uitgeverij Meander uitgegeven. Het mannelijke
hoofdpersonage wordt verliefd op een prins en ze trouwen samen. Het is een prentenboek bedoeld
voor het leespubliek vanaf 4 jaar. Nog voordat het boek uitgegeven werd, veroorzaakte het groot
maatschappelijk debat, omdat het een van de eerste kinderboeken met homoseksuele thematiek
was (Houdek 2017: online). Ebel heeft voor haar vertaling prijs van de academici van de Masaryk
universiteit gekregen. Men kan verwachten dat dit prentenboek enerzijds ophef onder de lezers heeft
veroorzaakt en anderzijds warm werd ontvangen vanwege het inclusieve thema van
homoseksualiteit.
Vier jaar erna in 2017 verschijnt het tweede deel: King & king & familyb\\ de onafhankelijke uitgeverij
Větrné Mlýny. Deze keer was het origineel in het Engels geschreven, maar het werk werd weer door
Andéla Ebel vertaald. Zoals Ebel zelf in een interview beweert, is het LGBT thematiek belangrijk
voor haar (Povolný 2015: online). Het volgende boek dat in 2015 is verschenen bij LePress en door
Ebel op de Tsjechische markt bemiddelde werd, is van Pieter Meller: Een cavia en twee moeders
gaat over het opgroeien van een jongen met twee vrouwelijke ouders.
48
RECEPTIE
De drie vertalingen waren in de Tsjechische context van belang voor organisaties zoals Hate Free
Culture die zich met gay rechten betrekken. De boeken dienen als didactisch materiaal voor de
Tsjechische kinderen om met LGBT problematiek vertrouwd te worden. In tegenstelling tot de twee
andere boeken met gay problematiek krijgt Een cavia en twee moeders wel een recensie op
iLiteratura. Volgens Pilátová (2015: online) ontkent het boek niet dat de non traditionele familie
stelsels onproblematisch zijn, maar op een realistische manier wijst op de nuances.
In het vertaalouvre voor jonge lezers van Elbel is nog het boek Mevrouw Dientje en het leverworst
mysterie van Stern Nijland. De titel is bij Meander in 2014 uitgegeven. De illustraties maken een
coherent deel van het verhaal. In Nederland heeft dit boek de Zilveren Griffel gekregen, wat met
zeker prestatie hand in hand gaat. In hetzelfde jaar werd ook het boek Het beest heet Mona van
Bart Moeyaert gelauwerd, maar dat werd dan niet naar het Tsjechisch vertaald. Op het Tsjechische
literaire veld is Mevrouw Dientje zonder aandacht gebleven. Alle drie vertalingen van Elbel uit het
Nederlands hebben de steun van het Nederlandse letterenfonds gekregen.
In de jaren tachtig van de 20a s
eeuw heeft de Nederlandse jeugdliteratuur zich geëmancipeerd
(Toufarová Brázdová 2015, 485). Deze periode wordt in de geschiedenis van kinder- en
jeugdliteratuur het "probleemboek" genoemd (Joosen & Vloeberghs 2008, 105). Vanaf de jaren
zeventig werden openbaar en expliciet maatschappelijke p r o b l e m e n binnen de jeugdliteratuur
behandeld (Joosen & Vloeberghs 2008, 105). De auteurs die naar het Tsjechsisch werden vertaald
en die tot deze categorie behoren zien wij vooral pas na 2010.
G u u s Kuijer wordt binnen het Tsjechische literaire veld als de meester van Nederlandstalige
jeugdliteratuur gepresenteerd (Pilátová 2018: online). Deze auteur krijgt het hoogste aantal artikelen
op de website van iLiteratura van alle Nederlandstalige auteurs van jeugdliteratuur, namelijk 7.
Buiten dit portaal hebben zijn boeken ook aandacht bij twee tijdschriften gekregen, namelijk binnen
de culturele rubriek van Respekt en in het culturele tijdschrift A2.
Guus Kuijer is een zeer productieve auteur van jeugdliteratuur, bekroond met talrijke literaire prijzen.
Hij werd in Tsjechië goed ontvangen. Tot nu toe zijn er van hem twee boeken in Tsjechische
vertaling, gemaakt door Magda de Bruin Hüblova bij de uitgeverij Albatros verschenen. In 2013 was
49
RECEPTIE
dat Het boek van alle dingen en in 2018 verscheen Polleke. In Nederlandstalige ruimte ontving Het
boek van alle dingen in 2005 de Gouden Uil en in hetzelfde jaar ook de Gouden Griffel, in 2007 ook
de Zilveren Griffel. In 1979 ontving hij de Staatsprijs voor kinder- en jeugdliteratuur. In 2014 werd
Magda de Bruin Hüblova voor haar vertaling van Het boek van alle dingen genomineerd voor Zlatá
stuha (Gouden lint) in de vertaal categorie en kreeg Výroční cenu nakladatelství Albatros (Jaarprijs
van uitgeverij Albatros). De vertaling is in Tsjechië verschenen twee jaar nadat Kuijer de Astrid
Lindgren memoriál prijs in 2012 ontving. Op basis van dit kenmerk is het belang van Guus Kuijer
voor het literaire veld te vergelijken met dat van Bart Moeyaert.
In de cultuur column van het tijdschrift Respekt verschijnt vier maanden na de uitgave van Het boek
van alle dingen in Tsjechië een uitgebreide recensie met de titel "Eerlijk boek voor dappere
kinderen". Kuijer wordt daarin geprijsd voor zijn natuurlijke manier van omgaan met de jonge lezers,
hij neemt ze serieus, als gelijke individuen, wat volgens Nezbeda (2014) niet altijd het geval is binnen
boeken voor kinderen en jeugd. Volgens de auteur ontbreken in het boek zwarte witte veroordelen,
kant en klare oplossingen en moraliserende lessen, wat bijdraagt tot de complexiteit en tot het
anders zijn van deze titel (ibid.). De originele illustraties van Japanse kunstenares Nanako Ishida
worden hier vergeleken met de beroemde Tsjechische illustrator en auteur van boeken voor
kinderen Petr Sis. Zo wordt Het boek van alle dingen positief binnen het Tsjechische literaire veld
geplaatst.
In 2018 verschijnt Polleke. Het is een verzameling van vijf verhalen over Polleke, een pubermeisje,
haar opgroeien en de multiculturele omgeving. De flaptekst van de vertaling presenteert Polleke als
een boek dat tot de canon van moderne Nederlandstalige literatuur voor kinderen en jeugd behoort
(Kuijer 2018). Šrámková (2018) noemt het boek een schat die in positieve zin aan verwachtingen
over adolescentenliteratuur ontwijkt.
Volgens Hamar (2017), die de roman vanuit sociologisch perspectief analyseert. Het opgroeien is
een moeilijk proces op zich, maar het twaalfjarige meisje moet zich erbij nog met de onvolwassen
volwassenen bemoeien. Bij Kuijer is het kinderlijke hoofdpersonage vaak innerlijk sterker dan de
volwassenen in zijn/haar omgeving, zo zijn ook de hoofdpersonages van Het boek van alle dingen
en Polleke. In de recensies wordt vaak op de hoogte gesteld dat de auteur de literaire werkelijkheid
voorkinderen niet verzoet (Nezbeda 2014, Hamar 2017, Šrámková 2018). In tegenstelling tot andere
50
RECEPTIE
boeken die op het Tsjechische literaire veld verschijnen gaan de titels van geprijsde
Nederlandstalige auteurs om met kinderen als gelijkwaardige individuen. Dit is het geval bij Guus
Kuijer. Hoewel de roman uit Nederlandse culturele context is ontstaan, stelde Hamar (2017) vast
dat de tekst wat het thematiek betreft met de actuele behoeftes van het doelgebied overlapt en zou
dus ook potentieel in Tsjechië relevant zijn.
Bij Guus Kuijer stemt het aantal vertalingen overeen met het beleid van het Nederlandse
letterenfonds voor subsidie voor maximaal twee vertalingen per auteur bij een uitgeverij. Het is
mogelijk dat Polleke in de vertaling haar redelijke succes te danken heeft aan versterkte mediale
aandacht omwille van het succes van de eerste vertaling van Kuijer in Tsjechië.
De volgende auteur voor adolescente kinderen boven de leeftijd van 12 jaar is B e n n y Lindelauf.
Hij is bekroond met talrijke literaire prijzen, waaronder bv. de Zilveren Griffel en de Woutertje
Pieterse Prijs voor Hele verhalen over een halve soldaat. In 2004 (een jaar na de uitgave in
Nederland) werd op de Tsjechische markt de titel Negen open armen in vertaling door Jana
Pellarová uitgebracht. Toen had deze titel de auteur nog geen literaire prijs verdient. Later zal de
titel wel literaire prijzen krijgen. Het verhaal van het boek gaat over een familie bestaande uit
kinderen, vader en een oma die naar een spookachtig huis verhuist. Het verhaal wordt gesitueerd
in de Nederlandse provincie Limburg. De auteur gebruikt het Limburgse dialect in de dialogen en
het boek wordt aan het einde voorzien van een verklarende woordenlijst. De originele tekst bevat
veel realia die men volgens Pilátová (2015 online) in de vertaling verliest. Niettemin kan het contact
met de onbekende wereld een verrijkend effect op de jonge Tsjechische lezer hebben.
Nog een schrijver die over grote thema's van het alledaagse leven schrijft is A n n a Woltz. Woltz
schrijft boeken die in de traditie van Annie M. G. Schmidt en Guus Kuijer gaan (De Bruin Hüblova
2020 (1): online). Zij sluit aan bij de Nederlandstalige auteurs die niet bang zijn om in hun werk
t a b o e s te bespreken en de jonge lezers ernstig nemen. Het enige boek van haar dat in de
Tsjechische vertaling werd uitgegeven in 2019 is Gips. De vertaling is bij een katholieke uitgeverij
Pretium verschenen. De plot gaat over een meisje wiens ouders zich van elkaar scheiden. De auteur
maakt een vergelijking tussen het gips dat het hoofdpersonage op haar gebroken arm draagt en het
genezen van de relatie tussen de ouders. De boeken van Anna Woltz zijn in de Lage Landen populair
bij kinderen en worden door de ouders gewaardeerd waarvan de talrijke bekroningen met literaire
51
RECEPTIE
prijzen een bewijs zijn (Nienke van Hichtum-prijs in 2015 voor Honderd uur nacht en Gouden Griffel
voor Gips in 2016).
Een volgende schrijver die in de traditie van probleemroman schrijft is Enne Koens. Deze schrijfster
wordt op iLiteratura geportretteerd als auteur van boeken voor jonge lezers over ernstige thema's
zoals ziekte, dood, scheiding of pesten op school (De Bruin Hüblova 2023: online). Bij de uitgeverij
Meander is in 2022 het laatste boek van Koens Ik ben Vincent en ik ben niet bang verschenen. Het
boek gaat over een serieus onderwerp - de pesterij op school. De vertaling werd door Pavla van
Dam Marková gemaakt en is met originele illustraties van Maartje Kuiper verschenen. "Dit is geen
sprookje dat aan de oppervlakte blijft, de ervaren Nederlandse auteur beschrijft op empathische
wijze het leiden van een gevoelige, eenzame jongen die zich in een vicieuze cirkel bevindt"
Nešporová (2023: online). Het boek wordt ook als rakend beschreven in een uitgebreide recensie
van het literaire tijdschrift Tvar (Schwarzová Žallmannová 2023).
Op de Tsjechische markt zijn vijf titels van Vlaamse auteur en illustrator An Leysen uitgebracht. Het
gaat om geïllustreerde sprookjes voor kleinere kinderen: Baba Jaga, Belle en het Beest, De
Notenkraker, Dapper Duimelijntje en De droom van Pinocchio. Hoewel deze boeken niet de
aandacht van prestigieuze literaire spelers hebben gekregen, zouden zij dat wel bij de lezers hebben
aangezien de uitgeverij ervoor koos om meerdere titels van Leysen uit te geven. Bovendien hebben
twee titels: Baba Jaga en De Notenkraker een herdruk gekregen. Deze auteurs hadden succes bij
de Tsjechische lezers. Alle titels van Leysen werden door Ter Harmsel Havlíková vertaald.
Bij de oeuvre van Leysen past goed qua vorm het boek Zo blij met jou van An S w e r t s e n , die in
2017 bij de uitgeverij Naše vojsko is verschenen. Het boek werd via het Engels vertaald, maar heeft
haar originele illustraties van Jenny Bakker behouden. Net als het werk van An Leysen zijn deze
zachte illustraties van personages met grote hoofden heel karakteristiek. Het verhaal gaat over de
eerste liefde.
Het grootste en leukste beeldwoordenboek ter wereld'van de Vlaamse illustrator T o m S c h a m p werd
naar het Tsjechisch in 2017 door Veronika ter Harmsel Havlíková vertaald. Op het eerste gezicht
gaat het om een serieuze encyclopedie, van binnen is het boek vol met illustraties waarin humor
niet ontbreekt. De tekst ondersteunt literair de esthetische kant en samen vormen ze een coherent
52
RECEPTIE
geheel (Nešporová 2017 (2): online). Op iLiteratura wordt de encyclopedie geprijsd. Het grote
formaat en het subgenre van encyclopedieën is de laatste jaren meer en meer populair en nieuwe
titels schieten uit de grond als paddenstoelen (Matocha 2017: online). De auteur werd in het
Nederlandstalige gebied met een aantal literaire prijzen gekroond, onder anderen Boekenpauw in
2008 en 2013.
Educatieve stemming heeft ook het boek Jakkes! 101 walgelijke weetjes van Masters Mathilda dat
in 2019 in Tsjechië bij de uitgeverij CPress is verschenen. Het boek is een verzameling van vieze
merkwaardigheden rond het menselijke lijf. De illustraties bij de vertaling waren de originele
illustraties van Madeleine van der Raad. De vertaling werd gemaakt door de vertaalster Veronika
Horáčková. Zij heeft in 2015 een erkenning binnen de vertaalwedstrijd genoemd naar bekende
vertaalteoreticus Jiří Levý gekregen.
Het boek Palmen op de Noordpool van Mare ter Horst gaat over het verschijnsel van de
klimaatopwarming die in de vroege eenentwintigste eeuw een luid actueel thema in de samenleving
is. Het fenomeen valt moeilijk te begrijpen vanwege zijn complexiteit. Ter Horst verwerkt dit thema
op een toegankelijke manier in een non-fictieboek voor kinderen. Naar het Tsjechisch werd het boek
door Jana van Luxemburg vertaald. Het is de enige Nederlandstalige titel uit jeugdliteratuur die in
vertaling bij de uitgeverij Host is verschenen. Host is op dit moment de grootste en de meest
prestigieuze uitgeverij van literatuur voor volwassenen op de Tsjechische boekenmarkt. Dit geeft de
titel grote slaagkansen. Want voor de lezer is de naam van de uitgeverij een garantie van kwaliteit.
En verder zijds is het voor de Nederlandstalige literatuur een goed teken dat een beroemde uitgeverij
ervoor heeft gekozen om een Nederlandstalige titel uit te geven.
Dat het geslaagde keuze was laat de recensie op iLiteratura zien. Martina Siwek Macákové (2021:
online) noemt het een "literární počin" (belangrijke literaire initiatief). Ze maakt de potentiële lezer
warm door de creatieve verwerking van het thema en mooie illustraties te prijzen. De Tsjechische
vertaling behoudt de originele illustraties van Wendy Panders. Volgens haar Siwek Macková is dit
boek niet alleen geschikt voor kinderen maar volwassenen kunnen er ook van profiteren. Aan de
andere kant reageert Kovaříková (2021: online) in haar recensie kritisch op het boek. Ze bekritiseert
de probleemgerichte aanpak die tot paniek zaaien bij de jonge lezers leiden kan. Graag zouden de
recensent meer motiverende oplossingen zien want die van Ter Horst hebben volgens haar nauwe
53
RECEPTIE
context. Helaas heeft een complex fenomeen als klimaatverandering geen kant en klare
oplossingen. Positief is dat aan de hand van Palmen op de Noordpool nu ook met Tsjechische
kinderen gepraat kan worden.
In hetzelfde jaar als Het grootste en leukste beeldwoordenboek ter wereld werd de encyclopedie
over de geschiedenis van de Aarde Tijdlijn: Een reis door de geschiedenis van Peter Goes bij Kniha
Zlín gepubliceerd. Het boek werd door Veronika ter Harmsel Havlíková vertaald met de steun van
het Vlaamse Letterenfonds. De titel werd een bestseller (Nešporová 2018: online). In deze
encyclopedie ontdekt het kind de geschiedenis van de wereld door aandachtig de prenten die op
twee pagina's uitstreken te bestuderen waarin de tekst met interessante feitjes wordt verstopt. Het
is een soort van visuele kaart die geschiedenis als één groot verhaal beschouwd (Matocha 2017:
online). De encyclopedie mijdt de onaangename momenten van de geschiedenis niet. De menselijke
lood is zwaar, gekenmerkt door oorlogen en crisis, dat wordt lichter gemaakt door positieve weetjes
vooral vanuit de technologische vooruitgang. Matocha (ibid.) reist een kritisch punt dat het discours
van de encyclopedie een kijk op de geschiedenis vanuit het oogpunt van grote culturen geeft. Aan
het einde van zijn artikel houdt hij een pleidooi voor lokalisatie binnen de vertaling. Idealiter zou er
volgens hem minder over de historische kwesties die Nederland en België betrekken gesproken
worden in plaats waarin men meer over de Tsjechische en Slowaakse context zou vertellen (ibid.).
Bij dezelfde uitgeverij, vertaald door dezelfde vertaalster, werd een jaar later het boek Rivieren van
Goes uitgegeven. Qua vorm sluiten Rivieren bij zijn voorganger. Volgens Nešporová (2018: online)
tonen ze ook disproportie in behandelde continenten, omdat Europa een derde van de gehele
aandacht krijgt. In tegenstelling tot de vorige titel is ook Tsjechië met twee realia (Elbe en het
berggeest Rübezahl) vertegenwoordigd (ibid.). Afgezien van de ideologische tekortkomingen
(inclusieve) mikken beide titels van Peter Goes op succes. Het grootste en leukste
beeldwoordenboek ter wereld heeft onmiddellijk in 2018, 18 maanden na het uitgeven een
heruitgave gekregen. Voor kinderen vanaf 12 jaar.
Dat er in Nederland veel over de Tweede Wereldoorlog, de Holocaust en het verzet wordt
geschreven is bekend. Deze literatuur wordt ook hevig vertaald en dat ook binnen jeugdliteratuur.
Een voorbeeld is de populariteit van het dagboek van Anne Frank. Binnen de romans voor
volwassenen wordt in het artikel over dit fenomeen op iLiteratura ook de titel voor jongeren Het
54
RECEPTIE
meisje met de vlechtjes van W i l m a Geldof besproken. In 2020 heeft deze titel een Tsjechische
vertaling gekregen. Volgens vertaalsters uit het Nederlands naar het Tsjechsich boekt deze
thematiek succes bij de uitgevers (De Bruin Hüblova 2022 (1): online). Het boek is geïnspireerd door
het verzet tegen Nazies van een veertienjarig meisje - Freddie Oversteegen. Wellicht vanwege de
dringende thematiek wordt het boek zowel in het origineel als in de vertaling voor jongeren
aanbevolen. De titel belandde in 2019 op de shortlist van de Thea Beckmanprijs en werd beloond
met de Vlaamse prijs de Kleine Cervantes in 2020. Al na het verschijnen in Tsjechië werd Het meisje
met de vlechtjes deed het ontzet goed in Duitsland ontvangen waarvan het aantal literaire prijzen
getuigd.
De historische roman Jonkvrouw van twee Vlaamse auteurs: Jean-Claude Van Rijckeghem en Pat
Van Beirs was een succes in het Nederlandstalige literaire veld. De roman ontving onder anderen
de Thea Beckmanprijs voor het beste historische jeugdboek. Het boek werd in het Tsjechsich in
2017 uitgegeven in vertaling van drie vertalers: Lenka Strnadova, Jana Červenková en Ruben Pellar.
Het hoofdpersonage, een 14-jarige Vlaamse jonkvrouw, is koppig en zelfstandig. Magda van
Duijkeren Hrabová (2017 online) trekt hier een parallel met de Tsjechische versie van de
Assepoester. In tegenstelling tot een sprookje baseert deze roman zich op realiteit. Van Beirs en
Van Rijckeghem putten het verhaal uit het leven van Margaretha van Male (1350) uit. Het boek is
rijk aan informatie over eigentijdse realia en kan voor het jonge leespubliek verrijkend zijn.
Van het feit dat de reeks over muizen van Karin S c h a a p m a n veel kinderharten heeft veroverd,
getuigt het costante veder uitgeven van volgende delen van de reeks door de uitgeverij Meander.
De volgende delen zijn in het Tsjechisch verschijnen: in 2017 op de kermis, in 2018 ABC en het
grote feest, in 2019 piknik, in 2020 haven, in 2022 museum, circus, Sam & Julia in het theater en
Sam & Julia. Alle delen zijn door Lenka Sovova vertaald. De uitgeverij Meander promoot de reeks
op hun website op de titelpagina. Aantrekkelijk aan het Muizenhuis is volgens hen dat de figuurtjes
en de kulissen zelf door Schaapman uit papier en andere materialen zijn gemaakt. De reeks werd
aanbevolen als lectuur voor kinderen die beginnen met zelfstandig lezen. Nešporová (2016) merkt
op dat er discrepantie tussen het beeld en de tekst bestaat. De literaire waarde van de tekstuele lijn
is volgens haar niet hoog vanwege de versimpelde hedendaagse situaties. Wat ze aan de vertaling
zelf verwijt zijn frequente taalfouten. Niettemin heeft Het muizenhuis succes in Tsjechië geboekt.
55
RECEPTIE
Hamley op pompoenenjacht van Sandra J . Paul is in 2022 bij de uitgeverij Fragment verschenen.
Het boek werd door Tereza Dubenská vertaald en heeft haar originele illustraties gehouden. Het plot
is geïnspireerd door het vieren van Halloween. De titel is de eerste die tot nu toe van de reeks over
het katse hoofdpersonage Hamley in Tsjechië is verschenen. Het is een kort verhaaltje over een
poes Hemley en een pompoen voor kinderen vanaf 7 jaar.
Een van de verste Nederlandstalige titels op de Tsjechische markt is Lampje van Annet Schaap.
Een donker en griezelig verhaal over een dochter van een vuurtorenwachter. De schrijfster heeft in
2018 voor Lampje de prestigieuze Woutertje Pieterse Prijs voor het beste Nederlandstalige
jeugdboek ontvangen (net als Guus Kuijer en Bart Moeyaert). Verder ontving ze ook de Nienke van
Hichtum-prijs (2017), de Gouden Griffel (2018) en de Boekenleeuw (2018). De titel heeft bijna alle
prijzen die er te krijgen waren op het gebied van jeugdliteratuur gekregen. Lampje werd met razend
tempo naar 21 talen vertaald. Lampje werd in Tsjechsich in 2022 bij de uitgeverij Baobab
verschenen. De vertaling komt van de handen van de gevorderde vertaalster Radka Smejkalová.
Bij de prestigieuze uitgeverij voor kinderen Baobab is het de enige Nederlandstalige titel die daar
uitgegeven werd, behalve de prentenboeken van Dick Bruna. Hieruit kunnen wij afleiden dat de titel
een zekere prestige heeft. Deze kwaliteiten hoeven niet met een naar financiële succes omgezet te
worden. Opmerkelijk aan de Tsjechische uitgave zijn de illustraties van Jindřich Janíček. Het
Tsjechische boek Šrafínoví ledňáčci a Glutaman geïllustreerd door Janíček heeft in 2021 de meest
prestigieuze literaire prijs Magnesia Litera in de categorie jeugdliteratuur gewonnen. Dit was dus
een opzettelijke keuze van de uitgeverij. Volgens Bočková (2022: online) was de vervanging van
Schaaps originele illustraties een goede keuze want Janíček was beter in staat om de diepte van de
emoties weer te geven, ook de negatieve. Annet Schaap wordt geprijsd door De Bruin Hüblova
(2022 (2): online) voor serieuze benadering van kinderen en wordt vergeleken met het succes dat
Guus Kuijer bij de Tsjechische lezers boekte.
Het jaar na de covid-pandemie, 2022, zien wij een forse stijging in het aantal uitgegeven vertalingen
van Nederlandstalige jeugdboeken. In totaal waren dat 14 titels. Naast een heruitgave van Anne
Frank Het Achterhuis verscheen er nog De brief voor de koning van Tonke Dragt en twee titels van
An Leysen Baba Jaga en De Notenkraker opnieuw. Daarnaast zijn er 9 nieuwe titels vertaald. Een
groot deel daarvan, namelijk 4 zijn de boeken van Karin Schaapman. De rest is een nieuw deel van
de reeks Hans de Beer Kleine IJsbeer en de pandaberen, Het ongelooflijke maar waargebeurde
verhaal over dino's van Guido Van Genechten. Het jaar 2022 heeft op de Tsjechische markt ook
56
RECEPTIE
drie nieuwe Nederlandstalige auteurs en hun titels gebracht: Lapyëvan Annet Schaap, Ik ben Vincent
en ik ben niet bang van Enne Koens en Hamley op pompoenenjacht van Sandra J. Paul. Dit is de
productie die het vruchtbaarste jaar binnen de context van het receptieonderzoek betreft.
Qua thema's zien we in de laatste decennia een tendens om actuele veranderingen in de
maatschappij te weerspiegelen. Niettemin worden ook klassiekers uit de vroegere jaren weer op de
markt hergebracht (denk aan De brief voor de koning van Tonke Dragt). Heruitgaven van bepaalde
titels laten zien dat deze goed verkopen. In de periode van 2011-2022 zien wij voor het eerst ook
waardering voor het werk van vertalers, onder anderen door de nominatie van de vertaling van Het
boek van alle dingen van De bruin Hüblova op de Goudenen lint en de keuze om illustraties voor de
Tsjechische vertaling van Lampje door een geerde illustrator Jindřich Janíček. In deze periode zijn
er 9 vertalingen van Karina Schaapman verschenen, de tweede plaats wat het totale aantal drukken
betreft houdt An Leysen met haar prentenboeken van sprookjes en Anne Frank met de heruigavens
van het dagboek. Er zijn dan vooral veel titels van prentenboeken van Dick Bruna en van Van
Genechten en De Beer uitgegeven. Daarnaast laat deze periode zien dat de productie heel
gevarieerd is met 29 verschillende auteurs die tussen 2011 en 2022 op de Tsjechische literaire markt
zijn uitgegeven.
De bovenstaande hoofdstukken hebben laten zien dat elke periode haar specifieke kenmerken
heeft. Vanaf het begin (1905) tot de laatste jaren heeft de Nederlandstalige jeugdliteratuur op de
Tsjechische markt een vaste plaats gekregen. De cijfers zijn echter niet de enige indicator, zoals de
theorie van polysystemen van Even-Zohar laat zien, die het gehele beeld van het literaire veld
bestuurt. Laten we verder kijken naar de rol van de vertalers, de verschillende uitgeverijen, literaire
prijzen en de functie van het letterenfonds op de productie van Nederlandstalige jeugdliteratuur in
Tsjechië.
3.5 Vertalers
Sinds het eerste Nederlandstalige jeugdboek op de Tsjechische markt is verschenen, hebben 35
verschillende vertalers zich ingezet om Nederlandstalige literatuur dichter bij de Tsjechische jonge
lezers te brengen. Hieronder worden nauwkeurig alleen vertaalsters besproken die vier en meer
vertalingen op hun naam hebben staan. Het gaat om Olga Krijtová, Veronika ter Harmsel Havlíková,
57
RECEPTIE
Lenka Sovova, Magda de Bruin Hublová en Adéla Elbel. Uit grafiek 7 blijkt dat deze vertaalsters
samen de helft van de vertalingen hebben gemaakt (50,5%). Het vertalen van jeugdliteratuur behoort
tot de vertaalgenres waarmee ze zich bezig houden. Uit de grafiek komt naar voren dat meer dan
een vijfde van de titels door vertalers die maar een titel hebben vertaald, werd gemaakt. Evenveel
vertalingen heeft op haar naam Olga Krijtová staan.
Vertalers van jeugdboeken
Grafiek 7: Het aandeel van verschillende vertalers van de Tsjechische vertalingen
Als wij de receptie van jeugdliteratuur vergelijken met die van volwassenenliteratuur, is het
opmerkelijk dat er andere namen van vertalers voorkomen dan in de recepties van Smolka
Fruhwirtová (2011) of Smolka Fruhwirtová (2015, 503-526). Zo heeft bijvoorbeeld de prominente
vertaalster van het begin 2 0 s t e
eeuw Lída Faltová maar slechts twee titels voor jonge lezers vertaald
(De Scheepsjongens van Bontekoe van Johan Fabricius en Oehoehoe in de wildernis van Nienke
van Hichtum). Nog voor Faltová was er de vertaling van Arnošt Procházka van het boek De kleine
Johannes van Frederik van Eeden al in 1905.
Olga Krijtová wordt de grand dame van de Tsjechische Neerlandistiek genoemd (Engelbrecht et
al. 2015, 16). Ze was een vertaalster en docente aan de afdeling Neerlandistiek aan de
Karlsuniversiteit in Praag. Op haar naam heeft ze meer dan 70 vertalingen staan, waaronder 19
titels voor jonge lezers. Krijtová heeft ook enkele literatuurgeschiedenis geschreven en is daarom
58
RECEPTIE
echt een link tussen de Nederlandse en Tsjechische literatuur. Ze heeft nieuwe generaties vertalers
opgeleid, haar studenten waren onder anderen: Radka Smejkalová, Jana Irmannová, Petra
Schurová, Ruben Pellar, Veronika ter Harmsel Havlíková (Engelbrecht et al. 2015, 523-524). Voor
haar enorme inzet voor de literatuur werd zij meermaals met prijzen bekroond. In 1969 heeft Krijtová
de meest prestigieuze prijs voor vertalers, de Martinus Nijhoff prijs gekregen. In 2006 ontving zij
Magnesia Litera en in 2007 de NLPVF Vertalersprijs (De Bruin Hüblova 2013: online). Vanaf de
jaren 1954 tot haar dood was ze de hoofd vertaalster van Nederlandse en Vlaamse literatuur in
Tsjechië (Smolka Fruhwirtová 2015, 503).
Na Krijtová heeft het grootste aantal vertalingen van de jeugdliteratuur Veronika ter Harmsel
Havlíková op haar naam staan, namelijk 9. Ter Harmsel Havlíková is op dit moment de meest
actieve vertaalster van het Nederlands naar het Tsjechsich en wij kunnen verwachten dat het aantal
vertalingen nog zal groeien. In 2022 heeft ze een literaire prijs voor vertalers van het Nederlandse
Letterenfonds voor haar vertaling van De avond is ongemak van Marieke Lucas Rijneveld gekregen.
Zij heeft deze erkenning gekregen "vanwege haar excellente vertalingen van belangrijke
Nederlandstalige titels in het Tsjechisch, en haar cruciale rol als begeleider van nieuwe vertalers en
bemiddelaar voor de Nederlandse literatuur in Tsjechië" (Nederlandse Letterenfonds 2022, 21). Zij
focust zich binnen de jeugdliteratuur vooral op geïllustreerde titels.
Na Ter Harmsel Havlíková is ook Magda de B r u i n Hüblova een belangrijke hedendaagse
vertaalster. Zij heeft 5 titels naar het Tsjechsich omgezet, inclusief het dagboek van Anne Frank.
Twee titels van de 2012 ALMA winnaar Guus Kuijer werden door De Bruin Hüblova naar het
Tsjechsich vertaald. De Bruin Hüblova is heel actief op iLiteratura waar zij verantwoordelijk voor de
Nederlandse sectie is. Haar vertaling van Guus Kuijers Het boek van alle dingen werd als enige
vertaling voor een literaire prijs De Gouden Lint genomineerd. Binnen de jeugdliteratuur ligt haar
voorkeur bij boeken voor wat oudere kinderen.
Een vertaalster die 8 vertalingen voor jeugd heeft gemaakt is Lenka Sovova. Zij heeft de reeks over
Het muizenhuis van Karina Schaapman naar het Tsejchsich vertaald. Naast de vertalingen voor
kinderen is Sovova ook bezig met het vertalen van graphic novels.
Adéla Elbel heeft 4 jeugdboeken uit het Nederlands naar het Tsjechsich vertaald. Na het afstuderen
van Neerlandistiek in Brno was zij even bezig met het vertalen en is nu een stand-up comedian
59
RECEPTIE
geworden. Het feit dat Elbel bekend persoon in de popcultuur is, zou kunnen bijdragen tot de
popularisatie van haar eigen vertalingen en de Nederlandstalige literatuur in Tsjechische vertaling
over het algemeen. De titels Een cavia en twee moeders en Koning & Koning die ze heeft vertaald,
openden het thema van homoseksualiteit in boeken voor kinderen in Tsjechië, wat zeer vernieuwend
op het plaatselijke literaire veld was.
Naast de Nederlandse taal vertaalt men ook via andere talen, in het geval van Tsjechië zijn dat
vooral het Engels en het Duits. Via het Engels werden 10 titels naar de Tsjechische markt gebracht
en via het Duits zijn dat 8 titels. De rest werd rechtstreeks vanuit het Nederlands naar het Tsjechsich
vertaald.
3.6 Uitgeverijen
De waaier aan Tsjechische uitgeverijen is heel breed. Deze trend is ook zichtbaar in de talrijke
uitgeverijen die in de bibliografie van het overzicht van vertalingen uit Nederlandse en Vlaamse
jeugd- en kinderliteratuur in het Tsejchsich (zie bijlage). De 157 titels zijn bij 43 verschillende
uitgeverijen verschenen. Dat is ongeveer 3 drukken per uitgeverij. Er bestaat geen uitgeverij die zich
specifiek op Nederlandstalige literatuur richt. De meeste Nederlandstalige jeugdboeken zijn bij
Albatros verschenen maar dat is omdat deze uitgeverij de grootste speler op het gebied van boeken
voor jonge lezers is.
A l b a t r o s heeft 19,4% van de drukken op de markt gebracht en is dus de grootste uitgeverij op het
gebied van Nederlandstalige jeugdliteratuur in Tsjechië. Hoewel de uitgeverij niet meer het
monopolie op het gebied van jeugdliteratuur na de revolutie in 1989 bezit, geldt zij nog steeds als
een van de grootste met een jaarlijks 100 tot 200 nieuwe titels (Halada 2007, 35). De uitgeverij is in
1945 onder de naam SNDK (Státní nakladatelství dětské k n i h y - S t a a t s uitgeverij van kinderboeken)
begonnen en richtte zich vanaf het begin op een brede schaal van jeugdliteratuur voor de kleinste
kinderen zowel als adolescenten (ibid. 33). Vanaf 1969 heeft de uitgeverij zijn huidige naam. Hier is
de editie Knihy odvahy a dobrodružství ontstaan. In deze editie gewijd aan avontuurlijke verhalen
zijn 6 verschillende Nederlandstalige titels verschenen: van Johan Fabricius De Scheepsjongens
van Bontekoe (1958, 1966, 1977), Het geheim van het oude landhuis (1972), Toontje Poland, een
60
RECEPTIE
Alkmaars jongen in de dagen van Napoleon (1981), van An Rutgers van der Loeff-Basenau Lawines
razen (1961), Miep Diekmann De boten van Brakkeput (1970), Tonke Dragt De brief voor de Koning
(2000). Verder worden de titels uit Albatros regelmatig voor de Zlatá stuha prijs genomineerd. Bij
deze uitgeverij zijn de opmerkelijke boeken verschenen onder andere van Guus Kuijer.
Mladá fronta is al in 1945 ontstaan en naast boeken heeft deze uitgeverij ook een lange traditie van
uitgeven van tijdschriften voor zowel volwassenen als kinderen. In het begin was het een
socialistische uitgeverij (ibid. 212). "De uitgeverij verzamelde rond zich inheemse en buitenlandse
auteurs van zowel fictie als non-fictie van hoge kwaliteit, belangrijke illustratoren en grafici (...)" (ibid.
213). De eerste Nederlandstalige titel (van Miep Diekmann) is hier pas na de normalisatie
verschenen. Van de 9 titels zijn dat meestal reeksen en avontuurlijke interactieve boeken die bij
deze uitgeverij verschenen. In 2016 en 2018 heeft Mladá fronta twee keer Zlatá Stuha gekregen.
De uitgeverij met 76-jarige traditie werd in 2021 door Albatros Media gekocht.
A l b a t r o s Media is een mediale maatschappij die in 2008 is ontstaan. Sindsdien heeft het meerdere
kleinere uitgeverijen onder zich. Van in de bibliografie van Nederlandstalige jeugdtitels (zie bijlage)
zijn dat de volgende namen: Albatros, Computer Press, CPress, Fragment, Kniha Zlín, Mladá fronta,
XYZ. Gezamenlijk zijn dat 40 titels, wat bijna een derde van de hele productie is.
Niet groot maar interessant project binnen het Tsjechische literaire veld is de uitgeverij Baobab.
Deze familie uitgeverij ontstond in het jaar 2000 en geeft originele Tsjechische en titels in vertaling
uit (ibid. 60). Deze uitgeverij heeft meerdere literaire prijzen (waaronder Magnesia Litera 2 0 2 1 , Zlatá
stuha meermaals in verschillende categorieën) gekregen. De titel van Annet Schaap Lampje past
goed bij de oeuvre van deze uitgeverij. En Dick Bruna's Nijntje met samenwerking met de uitgeverij
G p l u s G , is ook een geschikte keuze.
De uitgeverij Kentaur bestaat sinds 1990 en is met jeugdliteratuur begonnen. Jaarlijks gaf het rond
10 titels uit (ibid. 171). Sinds 1996 bestaat Kentaur niet meer. In de eerste jaren van zijn bestaan
gaf de uitgeverij de verhalen over de Kleine IJsbeer van Hans de Beer en twee titels van Burny Bos
uit. De originele Nederlandstalige prentenboeken maakten dus een groot aandeel van de productie.
Later zouden de titels over Kleine IJsbeer overgenomen worden door de uitgeverij E u r o m e d i a waar
ook de uitgeverij Pikola, Knižní Klub bij hoort. Deze groep bestaat op de Tsjechische markt sinds
61
RECEPTIE
1992. Naast de reeks over de Kleine IJsbeer heeft Euromedia ook de sprookjesreeks van An Leysen
en enkele prentenboeken van Guido Van Genechten uitgegeven.
Meander, net als Baobab, is een kleine familie uitgeverij en groeide sinds 1997 tot een van de
belangrijkste uitgeverijen op de Tsjechische markt met jeugdliteratuur. Jaarlijks zijn dat ongeveer 40
titels die prijzen binnen- en in het buitenland ontvangen (Zlatá Stuha 2006, 2016 en 2018, Magnesia
Litera 2006 en 2008). Deze uitgeverij heeft kennelijk titels van hoge kwaliteit uit. Van de
Nederlandstalige repertoire zijn dat titels van: de duo Linda de Haan en Stern Nijland, Enne Koens
en Karina Schaapman.
De uitgeverij Rebo is in 1992 ontstaan als een deel van de Nederlandse maatschappij Remainder
Beheer B. V. (ibid. 284-285). Eerst heeft het Nederlandse titels in vertaling gepubliceerd en later ook
andere (ibid. 285). Een voorbeeld zijn de verhaaltje voor het slapen gaan, gezamenlijk 11 titels.
Rebo heeft geen enkele literaire prijzen ontvangen en de productie van deze uitgeverij is eerder
gericht op winst dan kwaliteit.
De uitgeverij van Ivo Železný is in 1991 ontstaan. Vanaf het begin was het een van de belangrijkste
en later in de jaren 90 werd het een van de grootste uitgeverijen op de markt op het gebied van hoge
en lage literatuur - de omzet groeide snel, tot duizend titels per jaar (ibid. 372). Blijkbaar kende Olga
Krijtová Železný persoonlijk en slaagde erin om haar vertalingen hier uit te geven (Smolka
Fruhwirtová 2011, 71). In het begin waren dat drie titels van de reeks over Annejet en later ook een
editie Nizozemská knihovna (de Nederlandse boekenkast). Volgens Smolka Fruhwirtová (2011) in
aanleiding van deze editie begon het Nederlandse Letterenfonds (toen nog Nedelrands Literair
Productie en Vertalingenfonds) de productie van Nederlandstalige literatuur in Tsjechsich te
ondersteunen (71).
Net als veel besproken uitgeverijen is ook Cinemax tijdens de boom na de omwenteling, namelijk
in 1991 ontstaan. Men focuste hier eerst op literatuur rondom film. Als vervolg op de Nederlandse
boekenkast bij Ivo Železný ontstond bij Cinemax in 1997 een Nederlandse editie waar zowel
literatuur voor volwassenen als voor kinderen is verschenen (ibid. 72). Binnen deze uitgeverij had
persoonlijke banden de vertaalster Petra Schürova. Zij heeft de eerste titel van de editie, namelijk
62
RECEPTIE
Vlaamse sprookjes (1997) vertaald. Later is er nog Toen niemand iets te doen had^ 998) in vertaling
van Jiřina Holeňová verschenen. De uitgeverij was werkzaam tot het einde jaren 90.
Hoewel het aantal uitgeverijen waarbij de Nederlandstalige literaire productie is verschenen groot
is, zien wij dat er een beeld ontstaat van grotere uitgeverijen die de Nederlandse titels regelmatig in
hun editie plannen opnemen. Als een titel van een bepaalde auteur bij een uitgeverij is verschenen,
komt de volgende titel ook bij dezelfde uitgeverij uit. Zeldzaam gebeurt het dat een auteur door een
andere uitgeverij overgenomen wordt (bv. De Kleine IJsbeer). Elke uitgeverij heeft zijn eigen oeuvre
en kapitaal waardoor de keuze om de rechten op bepaalde titels aan te kopen bevestigt wordt. Zo
zou Lampje van Annet Schaap niet bij Rebo verschenen en titels van Rebo zouden niet bij Baobab
verschenen. Een belangrijke factor die de keuze van de uitgevers om de rechten voor een bepaalde
titel te kopen zijn zonder twijfel de literaire prijzen die de betreffende titel in het buitenland heeft
ontvangen. In het volgende onderhoofdstuk focus ik me maar op de literaire prijzen binnen de Lage
Landen. De buitenlandse receptie van eerder verschenen vertalingen, vooral in Duitsland, zijn zeker
ook van belang als de uitgeverij overweegt om de rechten van een titel te kopen.
3.7 Literaire prijzen
Een zekere indicator van kwaliteit binnen de literatuur zijn literaire prijzen. Zoals wij al zagen, worden
bepaalde titels/auteurs met literaire prijzen bekroond. Vervolgens zet ik enkele belangrijke
Tsjechische, Nederlandse, Vlaamse en Internationale prijzen op een rij. In Tsjechië zijn dat
voornamelijk: Magnesia Litera, Zlatá stuha (Gouden Lint) en Nejkrásnější české knihy roku (De
mooiste Tsjechische boeken van het jaar).
Op dit moment is Magnesia Litera de meest prestigieuze literaire prijs binnen het Tsjechische
literaire veld. Op de website van Magnesia Litera staat dat de prijs kwaliteit en goede boeken
bevorderd (online). De prijs wordt jaarlijks aan genomineerde Tsjechische literaire productie in 9
categorieën uitgerekend, waaronder ook kinder- en jeugdliteratuur. Voor deze scriptie zijn de
nominaties van de jaren 2006 (zie Meander), 2007 (zie Albatros), 2008, 2012, 2017, 2018 en 2021
(zie Baobab en Annet Schaap) van belang.
63
RECEPTIE
De literaire prijs die zich uitsluitend op jeugdliteratuur richt, is Zlatá Stuha. Het is een prijs die elk
jaar aan de schappers van de beste boeken voor kinderen en adolescenten in de Tsjechische taal
wordt uitgerekend. De prijs heeft een traditie van 30 jaar (Zlatá Stuha: online). De uitreiking gebeurt
in 4 categorieën: oorspronkelijk Tsjechsich werk, vertaling naar het Tsjechisch, illustratie en
stripverhaal. Verder kan de jury ook het hele oeuvre van een auteur of een bijzondere uitgave prijzen
(ibid.). Voor de uitreiking van de prijs is de Tsjechische sectie van IBBY (International Board on
Books for Young People) verantwoordelijk. "IBBY heeft als doel kinderen wereldwijd toegang te
geven tot boeken van hoge kwaliteit en zet zich in om door middel van jeugdliteratuur bruggen te
bouwen tussen mensen en culturen" (IBBY.Nederland: online). De Nederlandse sectie van IBBY
reikent geen vergelijkbare prijzen als Zlatá Stuha uit. Tussen de besproken uitgeverijen die Zlatá
Stuha hebben gekregen, behoren: Baobab, Albatros, Meander en Mladá fronta. De vertaling van
Guus Kuijers boek Het boek van alle dingen werd in 2014 voor de Gouden Lint genomineerd. In
hetzelfde jaar heeft de vertaling ook de Albatros prijs gekregen. Deze prijs wordt toegekend aan de
mooiste jeugdboeken maar is beperkt alleen op de productie van de uitgeverij Albatros.
Het m o o i s t e Tsjechische boek van het jaar wordt door het Tsjechische Ministerie van cultuur en
door het Literaire Museum georganiseerd. De uitreiking gebeurt elk jaar en er zijn 7 categorieën,
waaronder ook kinder- en jeugdliteratuur. Het belangrijkste criterium is het design van het boek
(Památník Národního Písemnictví: online). De uitgeverij Baobab heeft acht keer de eerste plaats
voor hun titels gekregen (2004, 2005, 2010, 2012, 2015, 2017, 2018 en 2020). En de uitgaven van
Meander werden twee keer de mooiste boeken van het jaar (2007 en 2014).
In vergelijking met Tsjechië zijn er in de Lage Landen op het gebied van jeugdliteratuur veel meer
literaire prijzen. De vraag: waarom het zo is? dringt zich op. Ik zal hier slechts enkele prijzen
noemen die betrekking hebben op de besproken auteurs en vertalingen.
De Staatsprijs v o o r kinder- en jeugdliteratuur werd van 1964 tot 1988 driejaarlijks toegekend aan
een oeuvre van een Nederlandstalige auteur van boeken voor jonge lezers. De prijs valt nu onder
het gezag van P. C. Hooft-prijs en wordt Theo Thijssenprijs genoemd. Als eerst in 1964 heeft Annie
M. G. Schmidt deze prijs ontvangen. Verder werden An Rutgers van der Loeff-Basenau (1967), Miep
Diekmann (1970), Tonke Dragt (1976), Guus Kuijer (1979), Toon Teilegen (1997) bekroond. De
uitreiking van de Theo Thijssenprijs weerspiegelt auteurs die een vertaling in het Tsjechisch hebben
gekregen.
64
RECEPTIE
De volgende heel belangrijke prijs die zich uitsluitend op jeugdliteratuur richt is de G o u d e n Griffel.
Deze prijs wordt door CPNB (Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek) georganiseerd en
met de uitreiking wordt de Kinderboekenweek geopend. Aanvankelijk werd deze prijs Beste
kinderboek van het jaar genoemd en pas in 1971 kreeg het de naam de Gouden Griffel. Sinds 1954
werden de volgende auteurs met een Tsjechische vertaling voor deze prijs gelauwerd: An Rutgers
van der Loeff-Basenau met Lavinen razen (1954), Miep Diekmann met De boten van Brakkeput
(1956), Annie M. G. Schmidt met Wiplala (1957), Tonke Dragt met Brief voorde koning (1963), Thea
Beekman met Kruistocht in spijkerbroek (1974), Guus Kuijer (1976, 1979, 2000 en 2005 met Het
boek van alle dingen), Miep Diekmann met Wiele wiele stap (1978), Annie M. G. Schmidt (1981),
Toon Tellegen met Toen niemand iets te doen had (1988 en in 1992, 1994 met andere titels), Max
Velthuis (1992), Anne Woltz met Gips (2016) en Annet Schaap met Lampje (2018).
In 2004 heeft Tonke Dragt de Griffel der Griffels ontvangen voor de Brief voor de koning ter
gelegenheid van 50ste Boekenweek. Naast deze overkoepelende Griffel wordt sinds 1971 nog de
Zilveren Griffel uitgereikt. De relevante auteurs met een Zilveren Griffel bekroning zijn: Annie M. G.
Schmidt voor Minoes (1971 en voor een andere titel 1972), Sacha Burger voor Heraios en de beker
(1971), Thea Beekman (1978), Guus Kuijer (1975, 1984, 2002), Toon Tellegen (1990, 1991, 1997,
1999), Max Velthuijs (1990, 1991) en Bart Moeyaert (1996, 2002, 2004). Voor het best geïllustreerde
kinderboek wordt ook een Gouden en Zilveren Penseel uitgereikt. Relevant hier zijn: Max Velthuijs
(1975, 1986, 1991, 1997 Gouden Penseel en in 1990 Zilveren Penseel) en Dick Bruna (1988
Gouden Penseel).
De Nienke van Hichtum-prijs werd in 1964 opgericht en valt onder de Jan Campert-Stichting
(Literatuur Museum: online). De prijs wordt telkens om twee jaar uitgereikt en focust op
jeugdliteratuur voor kinderen ouder dan 13 jaar. De relevante laureaten waren: Tonke Dragt (1971),
Miep Diekmann (1975), Bart Moeyaert (2005), Benny Lindelauf (2011), Anna Woltz (2015) en Annet
Schaap (2017).
De B o e k e n l e e u w en Boekenpauw zijn twee prijzen die jaarlijks sinds 1986 worden uitgereikt. De
Boekenleeuw is voor het beste jeugdboek en de Boekenpauw voor het best geïllustreerde boek (Ik
vind lezen leuk: online). Bart Moeyaert heeft de prijs zes maal gekregen (1992, 1996, 2000, 2004,
65
RECEPTIE
2012,2013). Annet Schaap de Boekenleeuw in 2018. Boekenpauw was oorspronkelijk een prijs voor
het beste Vlaamse geïllustreerde jeugdboek, maar wordt ondertussen ook aan Nederlandse
illustratoren gegeven. In de jaargang 2013 en 2008 werd Tom Schamp, wiens boek in Tsjechische
vertaling is verschenen, twee keer met een Boekenpauw bekroond. Het is moeilijk of te zeggen of
de Boekenleeuw en de Boekenpauw invloed hebben gehad op het verschijnen van de vertalingen
van Annet Schaap en Tom Schamp, aangezien Bart Moeyaert zes keer de prijs heeft ontvangen en
nog geen enkele vertaling in het Tsjechisch heeft.
Een speciale categorie binnen de jeugdliteratuur vormen de historische romans. Ze hebben ook een
aparte literaire prijs. De Thea B e c k m a n p r i j s voor het beste historische jeugdboek werd in 2003
opgericht en wordt jaarlijks uitgereikt. De eerste laureaat was Thea Beekman (2003) daarna Benny
Lindelauf (2004), Pat van Beirs en Jean-Claude van Rijckeghem voor Jonkvrouw(2005), Anna Woltz
(2012) en Wilma Geldof (2015).
Op het gebied van internationale prijzen is de A s t r i d Lindgren Memorial A w a r d het meest
prestigieus. De literaire prijs werd in 2003 opgericht door de Zweedse overheid ter herdenking van
Astrid Lindgren. Van het Nederlandstalige gebied hebben in 2012 Guus Kuijer en in 2019 Bart
Moeyaert de Astrid Lindgren Memorial Award gekregen. Even belangrijk is de Hans Christian
A n d e r s e n A w a r d die jaarlijks sinds 1956 aan een auteur en sinds 1966 aan een illustrator voor hun
gehele oeuvre werd gegeven. Deze prijs werd door IBBY uitgereikt. Voor de illustratie heeft Max
Velthuijs in 2004 de Hans Christian Andersen Award gekregen en voor jeugdproza ging de prijs in
1988 naar Annie M. G. Schmidt (IBBY: online).
3.8 De rol van het Letterenfonds
In de Lage Landen zijn er twee organisaties die Nederlandstalige literatuur voor volwassenen en
jeugd in het buitenland promoten. In Nederland is dat het Nederlands Letterenfonds en in
Vlaanderen is dat Literatuur Vlaanderen. Het Nederlandse Letterenfonds is begonnen als
Nederlands Productie- en Vertalingenfonds en heeft haar huidige naam in 2010 gekregen. De
organisatie stelt zich als doel om te "bijdragen aan een belezen, intelligente en creatieve
samenleving waarin de rol van de letteren, van schrijvers en vertalers, wordt erkend en
66
RECEPTIE
gewaardeerd" (Nederlands Letterenfonds (2): online). Literatuur Vlaanderen is actief sinds 2000 en
heeft als doel "de Vlaamse literatuur op de wereldkaart te zetten" (Literatuur Vlaanderen: online).
De focus bij vertalingen van Nederlandstalige literatuur naar het Tsjechsich ligt bij Nederland
(Smolka Fruhwirtová 2011, 99), Vlaamse literatuur is meer een randverschijnsel. Met 18 vertaalde
titels geldt ook voor de jeugdliteratuur dat de Vlaamse auteurs niet heel vaak worden vertaald.
Deze twee organisaties werken nauw samen. Zo delen ze bijvoorbeeld een gezamenlijke lijst van
geaccrediteerde vertalers of een database van alle tot nu toe met subsidie uitgegeven vertalingen.
Op de lijst van het Letterenfonds en Literatuur Vlaanderen staan de volgende vertaalsters: Veronika
ter Harmsel Havlíková, Jana Červenková, Pavla van Dam Marková, Petra Schurová, Radka
Smejkalová, Adéla Elbel (Literatuur Vlaanderen (2): online).
Beide organisaties promoten op een actieve manier de Nederlandstalige literatuur binnen en buiten
hun land. Ze doen dat door middel van subsidies aan schrijvers, vertalers, uitgevers, tijdschriften en
festivals. De subsidies worden per Nederland en Vlaanderen apart uitbetaald en het geld komt van
de Nederlandse en Vlaamse overheid.
Een uitgever kan een aanvraag bij het Nederlands Letterenfonds indienen voor het vergunnen van
7 0 % van het vertalenhonorarium (Nederlands Letterenfonds (: online). Bij Literatuur Vlaanderen is
dat 6 0 % tot 100% van de vertaalkosten (Literatuur Vlaanderen (3): online). Deze voorwaarden
gelden ook voor de jeugdliteratuur. De aanvraag voor een subsidie voor een vertaling moet
goedgekeurd worden. De algemene voorwaarden zijn dat de oorspronkelijke titel van een hoge
kwaliteit moet zijn, de vertaler moet geaccrediteerd worden bij het fonds om kwaliteit van de vertaling
waar te borgen. De uitgevers maken graag gebruik van deze subsidies omdat hun kosten voor het
uitgeven van een titel gauw dalen.
Zo kan het Nederlandse Letterenfonds en Literatuur Vlaanderen ertoe bijdragen om meer
Nederlandstalige titels naar vreemde talen om te zetten. Deze strategie werkt, maar heeft ook een
nadeel - alleen boeken van hoge literaire waarde zijn meer waarschijnlijk om in het buitenland
geïntroduceerd te worden. De smaak van de buitenlandse productie wordt dus bijgestuurd door
organisaties als Literatuur Vlaanderen en het Nederlandse Letterenfonds. Als gevolg hiervan krijgen
boeken van lage literaire kwaliteit minder kans om in het buitenland uitgegeven te worden en de
67
RECEPTIE
markt wordt dat eentonig. Het bevorderen van literatuur van lage kwaliteit in het literair systeem
draagt bij tot meer diversiteit.
Als wij naar de cijfers van ondersteunde vertalingen uit het Nederlands naar het Tsjechsich op het
gebied van jeugdliteratuur kijken zien wij dat slechts 29 vertalingen gesubsidieerd werden
(Nederlands Letterenfonds (1): online). In de online database van het Nedelrands Letterenfonds
wordt vermeld dat er in totaal 89 vertalingen naar het Tsjechsich zijn gemaakt. Uit de grafiek 8 zien
wij dan de verhouding van vertalingen die met en zonder subsidie zijn verschenen. In de bibliografie
opgesteld voor de doelen van deze scriptie zijn dat 157 titels. De verhouding tussen het totale aantal
vertaalde jeugdtitels die met en zonder subsidie zijn verschenen zien we dan in grafiek 9. Uit deze
grafiek leken veel meer boeken zonder subsidie van het Letterenfonds te zijn verschenen.
Grafiek 8: Aandeel vertalingen ondersteund Grafiek 9: Aandeel vertalingen ondersteund
met een subsidie volgens de online database met een subsidie op basis van de cijfers uit
van het Nederlandse Letterenfonds het receptie onderzoek
Het belang van literaire prijzen en invloed op het aantal vertalingen is duidelijk zichtbaar. De titels
die verschenen zijn met een subsidie of met een literaire prijs zijn bekroond kunnen wij binnen de
canon rekenen. Deze boeken zijn populair en hebben een bepaalde kwaliteit. De vraag is uiteraard
of de literaire prijs de kwaliteit bepaalt.
Smolka Fruhwirtova (2011, 78) stelt dat het gevaar dat het letterenfonds de smaak van de vertaalde
literatuur in de toekomst zal beïnvloeden groot is, maar op basis van deze cijfers is dat nog niet het
geval voor de jeugdliteratuur. Aan de andere kant zou Literatuur Vlaanderen zich meer kunnen
inzetten voor vertalingen van Vlaamse jeugdliteratuur naar het Tsjechsch, omdat op dit moment
68
RECEPTIE
maar 4 titels met de steun van het Vlaamse Literaire Fonds zijn verschenen (van Peter Goes
Rivieren: een reis langs zeeën, meren en rivieren en Tijdlijn: een reis door de geschiedenis, van
Jean-Claude van Rijckeghem en Pat van Beirs, Jonkvrouw en van Tom Schamp Het grootste en
leukste beeldwoordenboek ter wereld).
Maar wat in het Nederlandse taalgebied als canoniek wordt beschouwd, hoeft niet noodzakelijk te
weerspiegelen in de vertaalproductie. Juist uit deze receptie met gebruik van de polysysteemtheorie
blijkt dat het casus van de Nederlandstalige jeugdliteratuur in de Tsjechische vertaling een mooi
voorbeeld is van hoeveel actoren er in rol spelen.
69
BIANCA
4 Bianca
Met dit hoofdstuk begint het praktische gedeelte. Hierbij hoort de proefvertaling van een fragment
uit Tegenwoordig heet iedereen Sorry van Bart Moeyaert (5-23). Bij de vertaling hoort ook een
boekenpitch die men aan een potentiële uitgever zou kunnen aanbieden. Daarin wordt het plot van
het boek en de auteur, samen met de kwaliteiten van Moeyaerts schrijfstijl besproken. Centraal in
dit hoofdstuk staat de analyse van de cultuurspecifieke problemen die tijdens het proces van
vertalen zijn ontstaan.
4.1 Boekenpitch
In 2023 viert Bart Moeyaert 40 jaar schrijverschap. Hij debuteerde al op jonge leeftijd - in 1983, toen
zijn eerste titel Duet met valse noten verscheen, was hij slechts 19 jaar oud. De titel werd meteen
ontzettend populair en de carrière van een succesvol auteur en dichter is begonnen. Vandaag de
dag heeft deze Vlaamse auteur een groot aantal titels op zijn rekening staan, zowel proza als poëzie
en toneelstukken. Buiten schrijverschap houdt hij zich bezig met het vertalen van jeugdliteratuur uit
het Engels en het Duits naar het Nederlands.
Moeyaert geldt als een van de bekendste schrijvers van jeugdliteratuur in het gehele
Nederlandstalige gebied. Als eerste Vlaamse schrijver heeft hij in 2019 de Astrid Lindgren Memorial
Award ontvangen. In 2012 heeft ook Guus Kuijer, wiens twee titels in het Tsjechisch zijn verschenen,
deze literaire prijs gekregen. Deze prijs is de belangrijkste literaire prijs op het gebied van
jeugdliteratuur en wordt vaak met de nobelprijs vergeleken. Voor het jaar 2024 is Moeyaert ook voor
de prestigieuze Hans Christian Andersen prijs genomineerd. Ook in binnenland werd hij met talloze
prijzen bekroond. Zijn boeken zijn vooral in Duitsland heel populair (Moeyaert: online).
Zijn werk werd al naar 28 verschillende talen vertaald. Het boek Tegenwoordig heet iedereen Sorry
werd al naar het Bulgaars, Duits, Estisch, Frans, Italiaans, Lets, Noors, Sloveens, Turks en Zweeds
vertaald. Het Vlaamse letterenfonds spreekt van een "ALMA effect" na 2019 - ze merken een effect
van de grote internationale prijs in de cijfers van aangevraagde subsidies (Literatuur Vlaanderen (4):
online).
70
BIANCA
Moeyaert schrijft voor jonge lezers. Hij put veel inspiratie uit zijn eigen jeugd. Hij is de kleinste van
zeven broers. Deze thematiek heeft hij in het boek Broere (2017) verwerkt. Tegelijkertijd beweert hij
vooral voor zichzelf te schrijven - het is de uitgever die vervolgens een aanbevolen leeftijd bij de
titels toewijst. Toch kunnen wij per titel een andere leespubliek van jonge lezers aanwijzen. Het
laatst verschenen boek Morris is bedoeld voor kinderen van 8 jaar. Tegenwoordig heet Sorry is
geschikt voor wat oudere lezers, vanaf 12 jaar. Eigenaardig aan Moeyaert is dat hij zijn leespubliek
heel serieus neemt. Hij beschouwt kinderen en jongeren als gelijke individuen en dat weerspiegelt
ook in zijn schrijverschap op het niveau van stijl en de thema's die hij behandelt.
De setting van Moeyaerts verhalen is heel eenvoudig, meestal zijn dat alledaagse situaties. Die laat
hij ontluiken door middel van zijn harmonieuze, bijna poëtische taalgebruik. De schrijver schenkt
veel aandacht aan details waardoor zijn vertelling schijnt te vloeien. De thematiek van zijn boeken
is vooral het proces van volwassen worden. Centraal wordt het kind en zijn interactie met de wereld
van de volwassenen geplaatst.
Tegenwoordig heet iedereen Sorry is een boek over een 12 jarig meisje Bianca. Het boek draait
rond één dag uit haar leven. De setting is het huis en de tuin. De familie van het meisje is gebroken
- de ouders zijn gescheiden. Bianca en haar broer Alan groeien op bij hun moeder. De vader van
de kinderen leeft met zijn nieuwe partner.
Bianca treedt in de puberteit. Ze voelt zich onbegrepen door de buitenwereld, door de volwassenen,
wat resulteert in haar eigenaardige gedrag. Zoals ze over zichzelf aan het begin van het boek zegt,
is ze een meisje "met een gebruiksaanwijzing" (Moeyaert 2019: 7). Op het eerste gezicht is ze een
problematisch kind. Naarmate de tekst vordert maakt de lezer kennis met Bianca's diepe gevoelens.
De auteur laat ons kennis maken met haar gedachtegang en gewoontes, waaronder een paar heel
ontroerende momenten. Het meisje koestert momenten van toen nog alles in orde was, toen haar
ouders nog samen waren en toen haar broertje niet aan het sterven was op de leeftijd van 9 jaar.
Bianca vlucht in haar eigen wereld - naar haar schuilplek - de plek tussen twee aanpalende tuinen
"waarvan niemand weet dat het er is" (Moeyaert 2019: 16).
71
BIANCA
Bianca heeft een moeilijke relatie met haar moeder. Aan het begin wordt de moeder door de ogen
van het hoofdpersonage gefocaliseerd. Al snel beseffen wij dat er niets mis met de moeder is en dat
er iets meer achter de moeilijke relatie schuil gaat. Bianca is "woest" (Moeyaert 2019: 12), zij knipt
haarzelf uit alle foto's in het familiealbum. Aan het einde van het boek beseft de lezer dat wat Binca
de hele tijd deed een vorm van verzet was, een manier om aandacht te krijgen, een manier om
gehoord en serieus genomen te worden.
De dag die in het boek beschreven wordt is voor Bianca bijzonder, omdat er bij hen thuis haar
lievelingsactrice Billie King uit de Tvserie Hier bij ons, op bezoek komt. De actrice is de moeder van
Alans vriendje Jazz. Wanneer ze Bianca naar haar naam wordt gevraagd, vertelt het meisje dat ze
"Pardon" heet. Ze verklaart het met de volgende woorden: "Pardon is een heel oude naam die bijna
nooit meer wordt gebruikt, [...] Tegenwoordig heet iedereen Sorry." (Moeyaert 2019: 44). Hier komt
de merkwaardige titel van het boek vandaan.
Het personage van Billie King presenteert in het verhaal de wijsheid. De auteur ontplooit haar
autoriteit om het hoofdpersonage tot het inzicht te brengen in de ware waarden van het leven. Bianca
ontdoet zich van haar woestheid en maakt vrede met haar moeder. Het karakter van het
hoofdpersonage maakt een psychologische ontwikkeling door. De hoofdthema's zijn dus: de
scheiding van de ouders, de puberteit en vooral de betekenis van het woord "sorry".
Bart Moeyaert maakt zijn lezers vertrouwd met deze thema's aan de hand van verschillende literaire
technieken die hij hanteert. Het boek is complex in elkaar opgesteld, zorgvuldige opbouw van de
compositie, het plot van het verhaal wordt niet meteen verklapt, er zijn speelse verwijzingen en
actueel, frisse taalgebruik. Talig wordt dit een interessante vertaal-uitdaging om de stijl van Moeyaert
naar het Tsjechisch over te brengen, wat tot nu toe nog niemand heeft gedaan.
Het oeuvre van Bart Moeyaert zou voor de Tsjechische kinderen en jeugd heel verrijkend kunnen
zijn. De auteur aankaart thema's die in de inheemse literatuur nog steeds taboe zijn. Op een
sensitieve, empathische manier opent hij thema's die moeilijk met de kinderen te bespreken vallen.
Hij schept als het ware een veilige sfeer waar de ruimte voor reflectie ontstaat. Van de tekst druipt
gevoeligheid af als van geen andere. Aan de kern van het boek zit een intieme verhaal over een
meisje dat van binnen naar liefde en begrip verlangt, maar van buiten zich tegen de wereld van
72
BIANCA
volwassenen verzet. Zeker een personage waarmee zich meerdere twaalfjarige lezers kunnen
identificeren. Moeyaert bewijst weer dat hij zijn lezers ernstig neemt. Deze aanpak kan bijdragen tot
het veranderen van de marginale status van jeugdliteratuur. Bart Moeyaert is een uitstekend
voorbeeld van een schrijver van jeugdliteratuur met een grote L.
Het omslag van het Nederlandse origineel is heel representatief voor het verhaal zelf. De tekening
van de Koreaanse illustrator Jang Myeong Uk stelt een meisje voor. Van voren kijkt zij de lezer
rechtstreeks aan, aan de achterkant sluit zij haar ogen dicht. Aan haar gelaat kunnen wij complexe
emoties aflezen - ze heeft een sterke persoonlijkheid, is kalm maar tegelijkertijd verraden haar ogen
ijver. Ik zou het omslag behouden vanwege de hoge esthetische waarde van de illustratie en omdat
het met betrekking tot het verhaal veelzeggend is.
In de Lage Landen en in het buitenland werd Tegenwoordig heet iedereen Sorry goed ontvangen.
Thuis won het boek de Zilveren Griffel. Het werd verfilmd en bewerkt tot een toneelstuk (Moeyaert:
online). Tegenwoordig heet iedereen Sorry heeft ook in verschillende vertalingen met prijzen
bekroond.
4.2 Analyse
Voordat ik begin met het beschrijven van de afzonderlijke vertaalproblemen van cultuurspecifieke
elementen van de tekst ga ik eerst bespreken hoe mijn doelpubliek er uitziet. Zoals eerder gezegd
is de mentale voorstelling van het beoogde leespubliek cruciaal voor de juiste keuzes tijdens het
vertalen zelf. Ik beschrijf ook kort het communicatieproces toegepast op het fragment.
Vervolgens bespreek ik mijn algemene werkwijze en de doelen die ik beoogde tijdens het oplossen
van de concrete cultuurgebonden vertaalproblemen. Daarna volgt een compleet overzicht van alle
vertaalproblemen uit de tekst die ik als cultuurspecifiek heb geïdentificeerd. Er zijn er een stuk of
dertig van. Elk van de cultuurspecifieke elementen wordt op een bepaalde manier vertaald. De
vertaalstrategieën die ik gebruik neem ik enerzijds over van Grit (1997) en anderzijds gebruik ik de
strategieën die in het gedeelte over vertalen van jeugdliteratuur besproken worden. De verzameling
van cultuurspecifieke elementen verdeel ik dan op basis van hun thematische gelijkenis in de
73
BIANCA
volgende categorieën die ik op basis van de voorkomende vertaalproblemen heb vastgesteld:
eigennamen, metaforen, verwijzingen naar popcultuur, gerechten, problemen verbonden met het
Nederlands, tussenwerpsels, typisch Belgisch en het Engels.
B e o o g d leespubliek
Op de website van Bart Moeyaert staat dat het boek aanbevolen wordt aan lezers vanaf 11 jaar oud
(Moeyaert: online). Deze leeftijd stemt min of meer overeen met de leeftijd van het hoofdpersonage
van het boek dat 12 jaar oud is. Wat de leeftijd van de lezers betreft, ga ik ervan uit dat deze bij de
vertaling onveranderd blijft. Nadat ik het boek heb gelezen, denk ik dat de leeftijd 11 jaar plus
adequaat is. Jongeren van deze leeftijd zouden zich goed in de problemen van het hoofdpersonage
kunnen herkennen. Deze kinderen genieten al van een hoge graad van vrijheid, beginnen hun eigen
mening te hebben en verzetten zich soms tegen hun ouders.
Aan de andere kant heb ik ook als volwassene van het boek genoten, wat een bewijs is dat Moeyaert
goed met de dubbele gerichtheid van de jeugdliteratuur heeft gewerkt. Meer dan het verhaal heb ik
van de stijlkenmerken van de schrijver genoten. Het is mogelijk dat de jonge lezer niet alle
esthetische elementen van de tekst kan waarderen, maar het is des te meer nodig dat kinderen van
jongs af aan met teksten van hoge kwaliteit bekend worden gemaakt. Van het boek kunnen dus
zowel kinderen als volwassenen genieten.
Tijdens het vertalen richt ik mijn aandacht alleen op de impliciete lezer en niet op de volwassenen
die mee zouden kunnen lezen of de vertaling hardop voorlezen. Ik ga ervan uit dat de meeste
kinderen van 11 jarige leeftijd al zelfstandig boeken lezen. Het is daarom belangrijk dat er geen
onbekende termen in het boek voorkomen. Hoogstwaarschijnlijk zal het kind niet zelf dingen op het
internet opzoeken. Daarom probeer ik zo veel mogelijk te neutraliseren of naturaliseren. Wanneer
ik niet voor een adaptatie beslis en de term laat staan hanteer ik een verklarende omschrijving
binnen de tekst zelf. Ik gebruik ook geen voetnoten of verklarende woordenlijst aan het einde van
het boek.
Wat het communicatieproces betreft, probeer ik als vertaler zo dicht mogelijk te blijven bij de ervaring
van de impliciete lezer die de schrijver voor ogen had toen hij de tekst aan het schrijven was. Omdat
de impliciete lezer van het origineel in een andere cultuur opgroeit dan de impliciete lezer van de
74
BIANCA
vertaling, probeer ik zo neutraal mogelijk te werk te gaan. De Vlaamse en de Tsjechische cultuur
onderscheiden zich niet zo sterk van elkaar, maar toch zouden sommige elementen voor de
Tsjechische lezer helemaal onbekend zijn. Ik ga ervan uit dat de impliciete lezer bekend is met
popcultuur, in een geglobaliseerde samenleving leeft en tv kijkt. Niettemin kan de lezer van 11 jaar
altijd een referentie missen, vooral als het om intertekstualiteit gaat. Ik verwacht dat mijn lezer al een
klein beetje bekend is met het basis Engels. Mijn impliciete lezer is, net als die van Moeyaert, slim
en kan met chronologie van gebeurtenissen werken, verwijzingen begrijpen en heeft geduld om het
verhaal niet voorgekauwd te krijgen. De lezer is in staat om een onbewust complex beeld van de
structuur achter de tekst te krijgen.
Het is niet wenselijk dat de tekst op het feit dat het vertaald is aandacht trekt. Hierdoor geef ik aan
dat ik probeer zo min mogelijk te exotiseren en focus me vooral op de connotatie. Ik vraag me
voortdurend af wat het belang van een bepaalde cultuurgebonden element binnen de tekst is en of
het cruciaal is om die in de vertaling te behouden. De cultuurspecifieke elementen die voor de
vertaaluitdagingen zorgen, probeer ik telkens op een individualistische manier te oplossen.
1. E i g e n n a m e n
Eigennamen zijn een speciale categorie. De laatste tijd begint men niet veel veranderingen
in eigennamen te brengen. De consensus is dat de namen indien mogelijk worden gelaten
in hun oorspronkelijke vorm. De eigennamen worden door de auteur bewust gekozen, vaak
verwijzen de namen in jeugdliteratuur naar karaktereigenschappen van de personages. Als
deze onvertaald blijven verandert het effect op het leespubliek (Van Coillie 2006, 125).
Hiernaast zijn er nog fonologische aanpassingen die de leesbaarheid van de namen
verhogen (De Sterck2019). In het fragmentvertaling van Tegenwoordig heet iedereen Sorry
was de aanpassing van de spelling volgens de fonetische regels voor de uitspraak van de
namen het geval bij de naam van het hoofdpersonage.
Bianca - Bianka
De spelling van de naam pas ik fonetisch aan om te waarborgen dat de naam in het
Tsjechisch op dezelfde manier uitgesproken wordt als in het Nederlands. Bovendien bestaat
de naam Bianca in het Tsjechisch met "k". Ten derde zou bijvoorbeeld de Nederlandse naam
75
BIANCA
Claudia in het Tsjechisch als "Klaudia" worden beschreven. De verandering van "c" naar "k"
is in deze taalcombinatie heel gangbaar. Ik pas de spelling aan zodat het voor het doelpubliek
even goed leesbaar is als voor het oorspronkelijke leespubliek. Het gaat hier dus om een
handhaving met kleine aanpassing.
Alan en Cruz
Aan deze twee namen heb ik niets veranderd. Het gaat dus om handhavingen. De naam
Alan bestaat in Tsjechië en daarom is er geen reden om de naam verder te bewerken. Wat
Cruz betreft gaat het niet om een Nederlandse naam. De naam roept bij de lezer van het
origineel associaties op met Spanje. Een van de mogelijke verklaringen voor deze associatie
zou de gelijkenis met de naam van de beroemde Spaanse actrice Penélope Cruz zijn. Ik ga
ervan uit dat de naam Cruz hetzelfde effect heeft zowel op de Tsjechische als de
Nederlandse lezer.
Billie King
Hetzelfde geldt voor Billie King - de naam van Bianca's favoriete actrice uit een televisieserie
die ze volgt. Het gaat om de verzonnen naam van een tv-ster. De naam lijkt me hetzelfde
effect te hebben in het Tsjechisch. Daarnaast is Billie ook de naam van de beroemde
zangeres Billie Eilish. Ik vermoed dat veel lezers van de leeftijd boven 11 jaar haar zullen
kennen. Volgens mij is er ook geen probleem met de uitspraak. Desgewenst hanteer ik hier
de vertaalstrategie van handhaving.
S j e e s - S j e s (p. 11)
Wanneer Bianca's moeder het in het verhaal over het vriendje van Alan heeft, spreekt ze zijn
naam verkeerd uit als "Sjees". Ik pas de spelling van deze naam aan zodat het in het
Tsjechisch vergelijkbaar klinkt als in het Nederlands. Hier gaat het om een handhaving van
het brontaal woord met een hogere mate van aanpassing aan de fonetische normen van het
Tsjechsich. "Sjees" is een variatie op de juiste naam van die jongen - Jazz. Omdat Moyaert
76
BIANCA
met de fonetische transcriptie van de naam gebruikt is duidelijk dat de naam Jazz net zoals
het muziekgenre jazz uitgesproken wordt. Maar hierop kom ik nog terug in de laatste
categorie van cultuurgebonden vertaalproblemen verbonden met het Engels.
2. Metaforen
In het fragment komen twee tegenstrijdige momenten voor. Wat wordt door de verteller
letterlijk gezegd is niet wat dan gebeurd. Het is duidelijk dat de auteur opzettelijk voor de
weerlegging van wat hij eerder heeft gezegd kiest ten gunste van stijl van het schrijven. Deze
situaties hebben een symbolische bedoeling.
Er ligt niks op, maar hallo: kijk eens goed. Er ligt ineens een s t u k taai vlees waar ik niet om
heb gevraagd, (p. 7)
Zahledím se do něj a najednou si představím s o u s t o t u h é h o masa. Jak na mě mává: „Ahoj!
Tady mě máš naservírované, i když sis o mě neřekla."
De eerste situatie komt wanneer het gezin aan tafel zit. Het eten komt nog niet op de borden,
het zit in de microgolf. Eerst gaat de moeder iets met Bianca bespreken. Ze stelt haar een
voorstel van haar vader voor. Het eten komt niet, maar opeens heeft het Bianca over een
stuk taai vlees waar ze niet om heeft gevraagd. Aan de volwassene lezer is het duidelijk dat
dit figuurlijk moet begrepen worden en dat er werkelijk geen vlees op haar bord ligt. In de
vertaling heb ik gekozen voor een combinatie van twee vertaalstrategieën, namelijk
handhaving en omschrijving. Hierdoor maak ik het aan de lezer duidelijker dat het vlees
figuurlijk wordt gebruikt.
De hele tijd hebben er stenen in mijn zakken gezeten en eindelijk kan ik mijn jas
uittrekken... (p. 17)
Mám pocit, že jsem celou dobu byla zatížená s t a r o s t m i , jako bych v kapsách b u n d y měla
kameny, a teď se konečně mohla vysvléct.
Ten tweede gaat het om stenen die in plaats van zorgen en moeilijkheden worden
gehanteerd. Het hoofdpersonage trekt haar jas vol met zorgen uit. Het is duidelijk dat Bianca
77
BIANCA
geen jas aan heeft omdat het die dag stiekem heet is. De jas met de stenen daarin is hier
figuurlijk gebruikt. Omdat ik deze metafoor niet letterlijk wilde vertalen zodat het niet raar
klinkt heb ik een verklarend woord "zorgen" aan de vertaling toegevoegd zodat de zin vlotter
verloopt.
Vroeger moest zij bij het minste s t o o m afblazen... (p. 12)
Kdysi musela i kvůli maličkostem upustit páru...
Stoom afblazen is een gangbare uitdrukking in het Tsjechisch, daarom heb ik me geoorloofd
deze te laten staan. Hier heb ik voor een letterlijke vertaling gekozen. De volgende
uitdrukking had wel een aanpassing nodig:
... zat ik onder een steen... (p. 23)
... vylezla j s e m z jeskyně...
Onder een steen zitten betekent dat de persoon in kwestie niet op de hoogte is van iets. Of
dat die niet weet wat er aan het gebeuren is. Deze metafoor is niet letterlijk naar het
Tsjechisch over te brengen. Wel bestaat er een uitdrukking "vylézt z jeskyně" (letterlijk: uit
een grot kruipen). Wat betekent dat iemand buiten de beschaving leeft en niet op de hoogte
is van wat er gaande is. Het is opvallend dat een steen en een grot van dezelfde semantische
categorie komen. Bij dit cultuurspecifieke element was de betekenis het belangrijkste en dus
koos ik voor benadering.
Alan heeft de strot van een wolf en de maag van een muis. (p. 8)
Alan má hlad jako vlk, ale jí jako vrabčák.
Bij vertaling van deze uitdrukking speel ik met twee Tsjechische uitdrukkingen die te maken
hebben met eten en honger. Eerst zocht ik naar uitdrukkingen die dieren zouden bevatten.
Ik heb "jíst jako vrabec" (letterlijk: als een mus eten) en "mít hlad jako vlk" (letterlijk: honger
hebben als een wolf) gevonden. Omdat wolf in het origineel voorkomt, heb ik het zo gelaten
en de uitdrukking denotatief vertaald. Bij het tweede deel van de zin legde ik het zwaartepunt
op connotatie en heb ik muis in mus veranderd. Daarna koos ik voor de spreekvorm van dat
78
BIANCA
woord "vrabčák". Deze oplossing is creatiever dan een leenvertaling. Het gaat hier om de
combinatie van adaptatie en benadering.
3. Verwijzingen naar p o p c u l t u u r
... zegt met de stem van Stewie uit Family Guy dat hij honger heeft.
Hlasem Stewieho, hlavní p o s t a v i č k y z a n i m o v a n é h o seriálu Griffinovi, zase zopakuje,
že má hlad. (p. 8)
Ik ben persoonlijk niet vertrouwd met de tekenserie van Family Guy. Ik wilde de serie niet
naturaliseren en een equivalent in het Tsjechisch vinden. Dan zouden The Simpsons een
mogelijke oplossing zijn, een Amerikaanse tekenserie die heel beroemd is in Tsjechië. Alan
die in deze passage met de stem van Stewie spreekt, zou met de stem van Bart kunnen
spreken. Ik koos ervoor om de Family Guy over te nemen want de serie bestaat hier en heeft
zijn eigen Tsjechische naam gekregen - "Griffinovi". Ik ga ervan uit dat toch niet elk kind dat
tv kijkt deze tekenfilm kent en daarom heb ik dit vertaalprobleem opgelost door een
toevoeging van een omschrijving "tekenserie" en "hoofdpersonage". O m de lezer op de
hoogte te brengen van dat dit een soortnaam van een film is, heb ik het cursief behouden.
Bij dit cultuurgebonden element hoort de vertaalstrategie handhaving samen met
omschrijving bij.
Een Capri-Sun en een pak rozijnen, (p. 20)
Capri-Sun a balíček rozinek.
Het drankje Capri-Sun wordt in Tsjechië al lang verkocht. Het wordt echter door veel mensen
"Capri-Sonne" genoemd. Waarschijnlijk omdat er in Tsjechië lang het drankje in Duitse
verpakking werd geïmporteerd. De naam is gebleven, vooral onder de oudere generatie kan
dat het geval zijn, hoewel er vandaag in de supermarkten op de verpakking Capri-Sun staat.
Ik heb ervoor gekozen om niet de verkeerde benaming in stand te houden maar voor het
originele "Capri-Sun". Afhankelijk van welke benaming de lezer gewend is zal deze oplossing
exotiserend of neutraliserend zijn. De oplossing is dus handhaving.
79
BIANCA
4. Gerechten
Hij zegt dat hij een heel g e h a k t b r o o d op kan. (p. 8)
Prý by klidně snědl celou sekanou...
... een hele pot w a r m e krieken weg. (p.8)
... celou sklenici teplých zavařených třešní.
Ik heb geen zin in sap dat eruit ziet als bloed. (p. 10)
Nemám chuť na š ť á v u z třešní, co vypadá jako krev.
In de Tsjechische traditionele keuken bestaat een gerecht dat op het gehaktbrood lijkt.
"Sekaná" wordt uit vergelijkbare ingrediënten gemaakt en heeft een vergelijkbare structuur
als het Vlaamse gehaktbrood. Ik koos dus voor adaptatie. Wat wel verschilt is de manier van
het eten van dit gerecht. Het wordt niet met krieken gegeten. Voor de Tsjechische lezer is
het raar dat er opeens krieken in het verhaal bij komen. Omdat er geen evidente equivalent
van krieken in het Tsjechisch bestaat, woog ik drie mogelijke strategieën af: weglating,
naturalisering en neutralisering.
Om de term weg te laten heb ik me eerst afgevraagd of deze belangrijk voor de tekst is. In
dit fragment komen krieken vier keer voor. Eén van de drie keren is daar een metaforische
uitdrukking op gebaseerd - het rode sap wordt met het bloed vergeleken. Hadden de
personages van het boek een ander vlees aan tafel dan zou ik overleggen of het bloed niet
uit het vlees zou kunnen komen. Maar er is sprake van gehaktbrood en niet van een steak.
Omdat de krieken essentieel zijn voor de hele zin en relatief vaak aan bod komen is weglating
volgens mij geen optie.
In de Tsjechische traditionele keuken bestaat geen gerecht dat op een zoete saus gemaakt
uit fruit bij vlees zou geserveerd worden. Naturalisering valt dus ook weg. Wel is het een
gewoonte om bij het traditionele gerecht "svíčková" bij het vlees een lepel vol zoete
vossenbessenjam te schenken. Hiervan leid ik af dat de Tsjechische lezer zich niet zo erg
zou verbazen als ik in de vertaling de krieken laat staan en deze cultuurgebonden term met
80
BIANCA
een neutraliserende toevoeging ingemaakt zal als "zavařené třešně" oplossen. Een andere
vraag is of krieken in het Tsjechisch třešně (zure kersen) of višně (zoete kersen) zijn. Volgens
VanDale (online) is kriek een zure kers. In de vertaling worden de krieken "třešně". Naast
"zavařené třešně" bestaat er ook "třešňový rozvař", deze term is echter minder bekend en de
jonge lezer zou het niet kunnen begrijpen. Daarom heb ik voor "zavařené třešně" gekozen.
Het gaat hier om benadering. Ik ga ervan uit dat het voldoende voor de lezer is om de term
een keer voluit te schrijven, verder in de tekst gebruik ik in plaats van "zavařené třešně"
(ingemaakte kersen) alleen maar "třešně" (kersen).
... dan naar een b o t e r h a m te vragen... (p. 10)
... pak požádal o namazaný krajíc chleba...
Het brood dat in de Lage Landen wordt gegeten, verschilt van het brood dat men in Tsjechië
eet. In Vlaanderen eet men een groot zacht brood gesneden in plakken. Een plak brood zou
men letterlijk naar het Tsjechisch omzetten als "krajíc chleba", ook hoewel het Tsjechische
brood meestal wat compacter is. Het Nederlandse woord boterham is meer dan een plak
brood - het kan besmeerd met boter zijn of belegd met bijvoorbeeld kaas. Omdat de auteur
het verder in de tekst (p. 18) over jam met abrikozen heeft dat op de boterham komt, heb ik
voor een vertaling gekozen die er vanuit gaat dat het om een besmeerde snee brood gaat.
Ik kies dus voor een omschrijvende vertaalstrategie.
Verder is er een oude koekblik... (p. 20)
Dále tu je ještě stará plechová dóza na sušenky...
In Tsjechië verpakt men koekjes niet in blikjes. De koekblikken zijn bekend, maar uit export
van landen als Oostenrijk of Denemarken waar men koekjes wel in blikken verpakt. Ik vind
het daarom belangrijk om omschrijving bij de vertaling te plaatsen zodat de lezer weet over
welke soort doos het hier gaat. Ik kies hier dus voor een omschrijvende verklarende
vertaalstrategie.
81
BIANCA
5. P r o b l e m e n v e r b o n d e n met het Nederlands
Deze vertaalproblemen zijn niet zozeer met de cultuur verbonden, maar wel met de
Nederlandse taal. De transfer van deze woorden naar het Tsjechsich is niet
ongecompliceerd.
... wachten op voer uit de magnetron, (p. 7)
... čekají na krmení z mikrovlnky.
Letterlijk wordt "voer" vertaald als "žrádlo" of "krmivo" want het gaat hier om het eten voor
dieren. Naar mijn gevoel klinken beide oplossingen wat grof en daarom kies ik voor een
verzachte vorm van het voer voor dieren, namelijk "krmivo". Ik neutraliseer het originele
woord.
Een gebouw dat vroeger een p a k h u i s is geweest... (p. 9)
Budova, kde byl kdysi sklad...
Het woord "pakhuis" is prima naar het Tsjechisch omzetbaar, maar de woorden in beide talen
verwijzen naar iets anders. Omdat men in de Lage Landen in het verleden veel handel dreef,
bestaan er oude gebouwen die nu niet meer als pakhuizen worden gebruikt. Een voorbeeld
hiervan is het Felixpakhuis in Antwerpen. Tegenwoordig bevindt zich in het gebouw een
museum en er worden feesten zoals bruiloften georganiseerd. Dit gebouw heeft een
esthetische geest. Daarnaast bestaan er in de Lage Landen ook moderne pakhuizen waaruit
goederen massaal rond Europa worden gestuurd. Zulke gebouwen bestaan ook in Tsjechië.
Het zijn echter de enige pakhuizen die er zijn. De oplossing van dit cultuurgebonden
vertaalprobleem was om het pakhuis te behouden hoewel het woord in het Tsjechisch naar
iets anders verwijst. Het woord stoort in de vertaling niet want het is geneutraliseerd.
82
BIANCA
De poten van de stoel krijsen over de tegels, (p. 10)
...až její nohy zaskřípou o kachličky.
In het Tsjechisch bestaat het woord "krijsen" niet. Het oplossen van dit taalprobleem is vrij
lastig. Men moet zich voorstellen welk geluid de stoel op de tegels doet. Om dat uit te drukken
heeft het Tsjechisch geen woord. Als oplossing heb ik het werkwoord "zaskřípat" gekozen.
De betekenis van dat woord is knarsen. Hier is dus een verschuiving van de betekenis, maar
het geluid waarnaar men verwijst blijft hetzelfde. Het gaat dus om naturalisering.
Hier en daar steekt een bout uit. (p. 14)
Místy ze zdi něco vyčnívá.
Naast het werkwoord "krijsen" zijn in het fragment nog andere woorden die vatbaar voor
oplossingen zijn. Het woord "bout" is één ervan. De vertaling zou "výčnělek" kunnen zijn,
maar dan kan het werkwoord "vyčnívat" niet meer gebruikt worden omdat die twee woorden
met dezelfde basis te vlak naast elkaar zouden staan, dat heeft het Tsjechisch niet graag,
liever moet men voor een synoniem kiezen. Ik heb dus gekozen voor een veralgemening als
vertaalstrategie. In plaats van het concrete woord "výčnělek" gebruik ik "něco" (iets). Ik kan
me dit veroorloven omdat het werkwoord "vyčnívat" (uitsteken) de betekenis van "bout" in
zich al houdt. In het Tsjechisch dragen werkwoorden veel betekenis, in het Tsjechisch
hebben ze meer semantische waarde dan in het Nederlands.
... van een h o k dat er heeft gestaan, (p. 16)
... staré kůlničky, která tu kdysi stála.
Ze zet de stoel terug in het b e r g h o k en gaat naar binnen, (p. 17)
Vrátí křeslo do kůlny a zmizí uvnitř.
Verder is er in de tekst sprake van een hok. Op de plaats waar Bianca's schuilplek zich
bevindt, heeft ooit een hok gestaan. Hier gebruik ik in de vertaling het Tsjechische woord
"kůlnička". Het is een diminutief van "kůlna". Het hok is in deze passage niet gespecificeerd.
In het Nederlands bestaan er veel soorten hokken - VanDale (online) duidt een stuk of twintig
verschillende types hokken. De benaming van een hok is afgeleid van de functie ervan.
83
BIANCA
Verder in de tekst gebruikt de auteur het woord "berghok". Dit hok heeft al een specifieke
functie van opbergen van spullen. In dit geval kies ik in de vertaling voor het woord "kůlna".
Ik neutraliseer de term.
6. T u s s e n w e r p s e l s
De auteur gebruikt veel tussenwerpsels in zijn tekst, wat het levendig en speels maakt. Ik
heb dit in mijn vertaling proberen te behouden - niet altijd met evenveel succes.
... ik zo meteen ping ga doen... (p. 9)
... budu hrát tenhle pink pong...
en verder:
Niks ping. (p. 9)
Žádné pink nebude.
Deze twee tussenwerpsels verwijzen naar elkaar. Eerder in de tekst (p. 6) doet de
magnetron een "ping" geluid. Dit geluid heb ik verwerkt in het werkwoord "cinkat" (tingelen).
De eerste ping van de tekst heb ik dus weggelaten hoeveel ik wist dat er in de tekst nog later
naar dit geluid verwijzen zal worden. In het geval van de "ping" op pagina 9 heb ik het
geïnterpreteerd als een geluid van een bal die van ene kant naar anderen teruggeslagen
werd. Bianca discussieert met haar moeder. Het geluid "ping" is aanwezig in het woord "ping
pong". Op basis van de associatie met de bal heb ik deze als oplossing gekozen. Het gaat
hier om benaderende vertaalstrategie.
e h - e h m (p. 12)
Dit geluid heb ik genaturaliseerd in het Tsjechisch en het gaat om handhaving met
fonologische aanpassing. Het hoofdpersonage maakt dit geluid wanneer ze een pauze
84
BIANCA
neemt om het opvolgende woord sterker te laten klinken. "Ehm" is een tussenwerpsel dat
het schrappen van iemands keel moet imiteren. Een soort van cynische pauze maken.
7. T y p i s c h Belgisch
... achter haar hok met de kippen, de b o n e n s t a k e n en het moestuintje... (p. 17)
... za jejím kurníkem se slepicemi, o p l o c e n ý m zeleninovým záhonkem...
In dit geval heb ik gekozen voor een weglating. Een bonenstaak is iets heel onbekend in het
Tsjechisch, er bestaat geen woord voor in de taal en het is moeilijk te beschrijven. Het is
jammer dat dit typisch Belgische hek verdwijnt uit de tekst, maar een poging om deze uit te
leggen zou te omvattend zijn. In dit geval kan ik niet voor een neutralisering kiezen omdat
het woord hek als eerder in de tekst vaak wordt gebruikt wanneer het hoofdpersonage naar
haar schuilplek gaat. De term bonenstaak is niet essentieel voor het verhaal en daarom kies
ik ervoor om die weg te laten. In plaats daarvan voeg ik verder een woordje bij dat met
omheining heeft te maken namelijk "oplocený záhon".
... waarin ik f o t o b o e k e n bewaar... (p. 20)
... kde mám uložená fotoalba...
In Tsjechië zijn fotoboeken niet even populair als in België. Hier maakt men eerder albums
met foto's. Het principe is anders want men moet de foto's zelf in het album plakken. Bij
fotoboeken worden de foto's online geüpload en een fotoboek met de foto's wordt uitgeprint.
Ik kies ervoor om fotoboeken te laten staan omdat het voor de jonge lezer duidelijk is wat
ermee wordt bedoeld en het stoort niet. Ik verander het woord "boek" naar album om twee
alinea's verder in de tekst het synoniem "fotoknihy" (fotoboeken) te kunnen gebruiken. Ik
gebruik hier een benaderende vertaalstrategie.
85
BIANCA
In mijn kamer heb ik dikke plakboeken, (p. 20)
V pokoji mám velká alba na výstřižky.
Alle kinderen ter wereld verzamelen verschillende voorwerpen. In Tsjechië bestaan er echter
geen plakboeken. Hier worden andere dingen verzameld, zoals bijvoorbeeld postzegels
waarvoor ook speciale albums bestaan. Ik zou in dit geval voor naturalisering kiezen en de
plakboeken vervangen door postzegelalbums, maar dat zou de betekenis te veel
veranderen. Bovendien spreekt Bianka verder in het boek over hoe ze de foto's knipt, daarom
kon ik de plakboeken niet weg laten. De oplossing waarvoor ik koos is een omschrijving van
de plakboeken als albums waar men knipsels plakt.
8. Het Engels
Het is typisch voor het Nederlands om veel Engelse woorden te gebruiken. Het Tsjechisch
heeft niet zo veel woorden uit het Engels, omdat ze niet zo gemakkelijk overgenomen
worden. Wellicht komt dat door het feit dat het Nederlands en het Engels allebei uit de familie
van de Germaanse talen komen en het Tsjechisch een Slavische taal is. Hieronder wil ik drie
termen uit de vertaling waarin Engelse invloed te herkennen is, bespreken.
oké - oukej (p. 22)
De Nederlandse taal heeft het Engelse woord "okay" met gemak overgenomen. De
schrijfwijze werd aangepast en het wordt met een accent op de letter "e" geschreven. In het
Tsjechisch wordt het vooral in de spreektaal gebruikt of een geschreven vorm van de
spreektaal - namelijk in berichtjes. Geschreven wordt het als "OK", uitgesproken als "oukej".
Omdat het in deze passage over een soort van tussenvoegsel dient, heb ik ervoor gekozen
om het woord uit te schrijven op zoals het fonologisch in het Tsjechisch wordt gebruikt. Het
gaat dus om handhaving en fonologische aanpassing.
86
BIANCA
Jazz
Jazz is de naam van het vriendje van Alan. In contrast met Nederland en België is het in
Tsjechië niet gebruikelijk om kinderen ongewone namen te geven. De naam zelf verwijst
naar het muziekgenre jazz. Dit woord is in het Tsjechisch een leenwoord uit het Engels en
wordt als "jazz" geschreven maar op zijn Engels uitgesproken. Hoewel het boek voor jonge
lezers vanaf 11 jaar bedoeld is, heb ik ervoor gekozen om de naam te behouden in de
originele vorm, zoals ik de andere namen ook min of meer onveranderd behoud. Het
muziekgenre jazz is voldoende bekend om het op de juiste manier uit te spreken. De
bedoeling achter de naam in het Tsjechisch staat ook de intentie om het zoontje van een
beroemde actrice die in het verhaal op bezoek komt een gekke naam te geven. De
vertaalstrategie bij dit element is dus handhaving.
Sorry - Bianka
Tot slot richten wij ons op de titel van het boek Tegenwoordig heet iedereen Sorry. Een
eerste mogelijke oplossing zou zijn om het woord "sorry" te behouden. In dat geval zou ik de
betekenis van de titel licht veranderen want de letterlijke vertaling "Dneska je každý Sorry"
(Tegenwoordig is iedereen Sorry) klinkt behoorlijk raar. De mogelijke oplossing zou "Dneska
každý říká sorry" (Tegenwoordig zegt iedereen sorry) kunnen zijn. Het woord "sorry" is in het
Tsjechisch behoorlijk nieuw en werd van het Engels overgenomen. Het woord wordt
vaak vooral door jongeren en in de spreektaal gebruikt. Deze titel zou echter nog steeds
behoorlijk storend voor de Tsjechische lezer overkomen. Het risico om een exotiserende titel
op de kaft van het boek te plaatsen, lijkt me groot. Ik kies dus voor een meer conservatieve
oplossing "Bianka" als de titel. Net als "Sorry" verwijst deze oplossing naar de naam van het
hoofdpersonage. De toegepaste vertaalstrategie is hier kernvertaling. Deze titel werd al door
vertalers naar andere talen gebruikt, concreet in het Duits en het Italiaans en het leek me
toepasselijk.
87
CONCLUSIE
5 Conclusie
In deze masterproef behandelde ik Nederlandstalige jeugdliteratuur in de Tsjechische vertaling in
de jaren 1905-2022. De doelstelling was om enerzijds de receptie van Nederlandstalige
jeugdliteratuur op de Tsjechische markt te beschrijven en anderzijds om een fragmentvertaling van
Tegenwoordig heet iedereen Sorry van Bart Moeyaert in het Tsjechsich te maken. De proefvertaling
samen met de analyse vormen het praktisch deel. Het receptieonderzoek gebaseerd op de
theoretische benadering van polysystemen van Itamar Even-Zohar maakt de kern van het
descriptieve gedeelte.
De positie van Nederlandstalige jeugdliteratuur binnen het Tsjechische literaire veld is complex. Om
deze complexiteit op te vatten is het theoretisch kader van de polysysteemtheorie heel bruikbaar
gebleken. Vooral het belang voor periferie binnen het polysysteem was in deze scriptie van
toepassing aangezien de marginale positie die jeugd- en vertaalliteratuur binnen het veld van grote
nationale literaturen krijgt. Op basis van deze theorie was het mogelijk om verschillende actoren van
het literaire veld te beschrijven.
Tussen het onderzochte corpus en de Tsjechische literatuur ontstaat een spanning. Deze spanning
wordt bewerkstelligd door een aantal actoren, waaronder vertalers, recensenten, literaire prijzen,
uitgeverijen en Letterenfondsen. Elke actor heeft een bepaalde set van strategieën om een titel in
het centrum van het literaire systeem te krijgen. De resultaten van deze strijd om het centrum te
bereiken in het geval van Nederlandstalige jeugdliteratuur in Tsjechische vertaling zijn uiteenlopend.
Op basis van het receptieonderzoek kunnen we vaststellen dat er meer en minder succesvolle
pogingen waren. Zo is bijvoorbeeld de titel van Johan Fabricius De Scheepsjongens van Bontekoe
die in Lage Landen niet als canoniek wordt beschouwd, een absolute bestseller in Tsjechië
geworden. Van succes van bepaalde titels getuigt het feit dat ze meerdere keren werden
uitgegeven.
In de chronologische evolutie van Nederlandstalige vertaalde jeugdliteratuur in Tsjechië zijn er een
aantal tendensen zichtbaar. De productie van vertalingen wordt beïnvloed door de historische
context. Afgezien van enkele onvruchtbare jaren stijgt de productie voortdurend. Vertalers die zich
inzetten om regelmatig nieuwe jeugdliteratuur te vertalen, zijn van belang. Naast jeugdliteratuur van
88
CONCLUSIE
lagere kwaliteit, zien wij ook tendensen om vanaf 2000 boeken van hoge kwaliteit uit te geven. Het
gaat hier om canonieke Nederlandstalige auteurs, illustratoren, en over het algemeen jeugdboeken
van hoge literair-esthetische waarde. Daarnaast worden ook commercieel gerichte vertalingen van
vooral prentenboeken en series vaak uitgegeven. De productie van vertalingen wordt verhoogd door
de financiële steun van de Letterenfondsen. Deze steun krijgen echter alleen titels met hoge literaire
waarde. De literaire waarde kan mede bepaald worden door literaire prijzen (voor de verhoudingen
zie grafiek 8 en 9).
Bart Moeyaert werd in 2019 met de meest prestigieuze literaire prijs op het gebied van
jeugdliteratuur de Astrid Lindgren Memorial Award bekroond. In de onderzoeksvraag ging ik op zoek
naar de mogelijke plaats van een vertaling van Moeyaerts Tegenwoordig heet iedereen Sorry binnen
het Tsjechische literaire veld. De conclusie is dat de vertaling zijn leespubliek zou vinden en dat de
Tsjechische literaire markt klaar is om deze vertaling te ontvangen. Om dat te bewijzen kunnen we
Bart Moeyaert met Guus Kuijer vergelijken. Deze Nederlandse auteur heeft in 2012 de ALMA
gekregen. Twee titels van hem Polleke en Het boek van alle dingen zijn reeds in het Tsjechsich
verschenen. Kuijers boeken worden geprijsd voor de thema's die hij in zijn verhalen aankaart en
voor hoe serieus hij de jonge lezer neemt. Moeyaert neemt zijn leespubliek even serieus. Hij
presenteert thema's rond het proces van opgroeien op een niet moraliserende manier. Beide auteurs
hebben een rijke oeuvre en talrijke literaire prijzen gekregen. De literaire personages van beide
schrijvers zijn zelfstandige jonge mensen met een sterk karakter. In de receptie wordt
Nederlandstalige jeugdliteratuur vaak gecomplimenteerd op innerlijk sterke personages,
maatschappelijk actuele thematiek en vooral voor de serieuze relatie met de lezer.
Het praktische gedeelte met de fragmentvertaling en haar analyse liet zien dat de tekst van Moeyaert
zou naar het Tsjechsich omgezet kunnen worden. Aan de hand van de analyse van cultuurspecifieke
elementen uit de tekst heb ik laten zien dat het vertalen van jeugdliteratuur veel creativiteit vereist.
Zowel de vertaler van jeugdliteratuur als de vertaler van literatuur voor volwassenen moet
nauwkeurig overwegen welke van de bestaande vertaalstrategieën het meest geschikt zijn. De
mythe dat jeugdliteratuur makkelijker te vertalen zou zijn, is hiermee omworpen.
De stand van de receptie van Nederlandstalige jeugdliteratuur in de Tsjechische vertaling biedt
ruimte voor verder onderzoek. De gegevens kunnen ingevuld worden met informatie uit archieven,
89
CONCLUSIE
fysieke recensies, de aantallen van oplagen, receptie van lezers, bredere historische context of
met de Nederlandstalige toestand van jeugdliteratuur om maar enkele aspecten te noemen. Het
doel van deze scriptie om primair onderzoek naar bibliografische gegevens van vertaalde
jeugdliteratuur uit het Nederlands naar het Tsjechisch te verzamelen is hiermee bereikt maar er zijn
nog veel meer wegen die openstaan voor verder onderzoek.
90
BIBLIOGRAFIE
Bibliografie
G e w o n e b r o n n e n
Coillie, Jan van (2005). Vertalen voor kinderen: hoe anders?. In: Literatuur zonder leeftijd (19) 2005-
66, p. 16-39.
Coillie, Jan van; Kalia, Irena [red.] (2017). Minoes, Minnie, Minu en andere katse streken. De
internationale receptie van Annie M.G. Schmidts Minoes. Gent: Academia Press.
Coillie, Jan van (2006). Character Names in Translation: A Functional Approach. In: Children's literature
in translation: Challenges and Strategies. Coillie, Jan van, Verschueren, Walter P.
(eds.). Manchester; Kinderhook : St. Jerome Publishing.
Dorovský, Ivan; Řeřichová, Vlasta (2007). Slovník autorů literatury pro děti a mládež I. díl - zahraniční
spisovatelé. Praha: Libri.
Engelbrecht, Wilken et al. (2015). Dějiny nizozemské a vlámské literatury. Praag: Academia.
Engelbrecht, Wilken; Vaidová, Zuzana (2015). Recepce nizozemské a vlámské literatury v českém
překladu/Receptie van Nederlandstalige literatuur in Tsjechische vertaling. Olomouc: Univerzita
Palackého v Olomouci.
Even-Zohar, Itamar (2005). "Polysystem theory (revised)." Papers in culture research (2005): 38-49.
Ghesquière, Rita (2009), Jeugdliteratuur in perspectief. Leuven, Den Haag: Uitgeverij Acco.
Grit, Diederik (1997). De vertaling van realia. In: Filter. Tijdschrift over vertalen. 4:4, 1997, p. 42-49.
Halada, Jan (2007). Encyklopedie českých nakladatelství 1949-2006. Praag: Libris.
Hamar, Eleonora (2017), Neprozradím ti, že ti nevěřím. Guus Kuijer o dospívání mezi dospělými.
A2 24/2017, p.7.
91
BIBLIOGRAFIE
Joosen, Vanessa; Vloeberghs, Katrien (2008). Uitgelezen jeugdliteratuur. Een ontmoeting met
traditie en vernieuwing. Leuven: LannooCampus/Leidschendam: Biblion.
Krijt, Hans; Krijtová, Olga (1990). Průvodce dějinami nizozemské literatury. Praha: Panorama.
Krijtová, Olga; Pellar, Ruben; Schurová, Petra (1994). Bibliografie van vertalingen uit het Nederlands
in het Tsjechisch en Slowaaks vanaf 1890 tot 1993. Praha: Jednota tlumočníků a překladatelů.
Kuijer, Guus (2018). Polča. 1 s t e
druk. Praag: Albatros.
Moeyaert, Bart (2019). Tegenwoordig heet iedereen Sorry. 5 d e
druk. Amsterdam, Antwerpen: Em.
Querido's Uitgeverij.
Munday, Jeremy (2016). Introducing Translation Studies. Theories and Applications. London:
Routledge.
Nezbeda, Ondřej (2014). Všehokniha. In Respekt J
\ 1/2014.
Oittinen, Riitta (2005). Translating culture. Children's literature in translation. In: Literatuur zonder
leeftijd (IB) 2005-66, p. 45-56.
Shavit, Zohar (1981), Translation of children's literature as a function of its position in the literary
polysystem. In: Poetics today. (2) 1981-4, p. 171-179.
Sheffy, Rakefet (1990). The Concept of Canonicity in Polysystem Theory. In: Poetics Today. (3)
1990, p 511-512.
Smolka Fruhwirtová, Lucie (2011). Recepce nizozemské literatury v českém literárním kontextu let
1945-2010. Olomouc: Univerzita Palackého v Olomouci.
92
BIBLIOGRAFIE
Smolka Fruhwirtová, Lucie (2015). Recepce nizozemské literatury v českém překladu. In:
Engelbrecht, Wilken et al (2015). Dějiny nizozemské a vlámské literatury. Praag: Academia, p. 503-
526.
Šrámková, Jana (2018). Dívčí román pro každého. In Respekt47/2018.
Toufarová Brázdová, Eva (2015). Nizozemsky psaná literatura pro děti a mládež. In: Engelbrecht,
Wilken et al (2015). Dějiny nizozemské a vlámské literatury. Praag: Academia, p. 468-502.
Tryczyňska, Katarzyna (2014). Tendencje przektadoznawcze w niderlandzkich przektadach polskich
powiešci wspótczesnych. Wroctaw.
Urbanová, Svatava (2018). S holokaustem za zády: téma holokaustu v české a překladové literatuře
pro děti a mládež vydávané po roce 1989. Ostrava: Ostravská univerzita.
Schwarzová Žallmannová, Petra (2023), Koho a čeho se bojí Vincent?. In Tvar 1/2023, 20.
Online b r o n n e n
Benešová, Hana (2010). Nemám žádné jméno. In Reflex. Geraadpleegd op 7.11.2023 via
https://www.reflex.cz/clanek/causv/73567/nemam-zadne-jmeno.html
Horáčková, Veronika (2022). In: Bossaert, Benjamin; Horáčková, Veronika; Van Uffelen, Herbert
Kinder- en jeugdliteratuur. In: Cursus receptie (voorlopige versie).Geraadpleegd op 7.11.2023.
Bruin Hublová, Magda de (2005). Jak překonat Harryho Pottera?. In iüteratura. Geraadpleegd op
8.11.2023 via https://www.iliteratura.cz/clanek/18343-oomen-francine-iak-prezit-svou-malickost-
2005
Bruin Hublová, Magda de (2013). Ve čtvrtek 7. listopadu 2013 zemřela v Praze přední česká
nederlandistka a překladatelka Olga Krijtová. In iüteratura. Geraadpleegd op 13.11.2023.via
https://www.iliteratura.cz/clanek/32321-kriitova-olqa
93
BIBLIOGRAFIE
Bruin Hublová, Magda de (2014). Benny Lindelauf. In iLiteratura. Geraadpleegd op 27.11.2023 via
https://www.iliteratura.cz/clanek/34109-lindelauf-benny
Bruin Hublová, Magda de (2020) (1). Anne Woltz. In iLiteratura. Geraadpleegd op 27.11.2023 via
https://www.iliteratura.cz/clanek/43557-woltz-anna
Bruin Hublová, Magda de (2020) (2). Rodina v sádře. In iLiteratura. Geraadpleegd op 27.11.2023
via https://www.iliteratura.cz/clanek/43555-woltz-anna-qyps-aneb-iak-za-ieden-den-zachranit-svet
Bruin Hublová, Magda de (2022) (1). Odboj a holokaust v Nizozemsku - téma věčné a vděčné. In
iLiteratura. Geraadpleegd op 9.11.2023 via https://www.iliteratura.cz/clanek/45781-odboi-a-
holokaust-v-nizozemsku
Bruin Hublová, Magda de (2022) (2). Annet Schaap. In iLiteratura. Geraadpleegd op 27.11.2023
via https://www.iliteratura.cz/clanek/46018-schaap-annet
Bruin Hublová, Magda de (2023). Tonke Dragt. In iLiteratura. Geraadpleegd op 27.11.2023 via
https://www.iliteratura.cz/clanek/46203-draqt-tonke
Duijkeren Hrabová, Magda van (2017). Tři oříšky po belgicku. In iLiteratura. Geraadpleegd op
27.11.2023 via https://www.iliteratura.cz/clanek/38749-rijckeqhem-iean-claude-van-slechticna
Gosselink, Hans (1991). An Rutgers van der Loeff-Basen au. In Lexicon van de jeugdliteratuur.
Coillie, Jan van, et al. 1982-2014. Geraadpleegd via DBNL (KB nationale bibliotheek)
https://www.dbnl.org/tekst/coil001 lexiOl 01/lvdi00848.php#r041
Haute, Luk Van (2019). Verre culturen en het vertalen van realia. In: Alles verandert altijd.
Perspectieven op literair vertalen. D'hulst, Lieven, Poel; Chris Van de (red.), Leuven: Leuven
University Press, 2019. Geraadpleegd op 07.06.2023 via
https://literairvertalen.org/kennisbank/verre-culturen-en-het-vertalen-van-realia
Houdek, Lukáš (2017). Na české pulty zamíří pohádková kniha o gay královské rodině. In
HateFree Culture. Geraadpleegd op 8.11.2023 via https://www.hatefree.cz/clanky/kral-kral-rodina
9 4
BIBLIOGRAFIE
IBBY [online]. Geraadpleegd op 23.10.2023 via
https://www.ibby.org/awards-activities/awards/rians-christian-andersen-award
IBBY-Nederland [online]. Geraadpleegd op 16.10.2023 via https://www.ibby-nederland.nl/
Ik vind lezen leuk [online]. Geraadpleegd op 20.10.2023 via
https://ikvindlezenleuk.nl/boekenleeuw/
iRozhlas (2017). Zemřel kreslíř Diek Bruna, otec slavné Miffy. Geraadpleegd op 23.11.2023 via
https://www.irozhlas.cz/kultura/zemrel-kreslir-dick-bruna-otec-slavnemiffy
201702171533 mslezakova
Kovaříková, Zdeňka (2021). Velký příběh o klimatických změnách pro malé čtenáře. In ekolist.cz.
Geraadpleegd op 23.11.2023 via https://ekolist.cz/cz/kultura/clankv/velkv-pribeh-o-klimatickych-
zmenach-pro-male-ctenare?
Literatuur Museum [online]. Geraadpleegd op 20.10.2023 via https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-
en-beleef/museum/literatuurpriizen/nienke-van-hichtum-phjs
Literatuur Vlaanderen (1) [online]. Geraadpleegd op 23.10.2023 via
https://www.literatuurvlaanderen.be/flanders-literature
Literatuur Vlaanderen (2) [online]. Geraadpleegd op 30.11.2023 via
https://www.flandersliterature.be/translators
Literatuur Vlaanderen (3) [online]. Geraadpleegd op 23.10.2023 via
https://www.flandersliterature.be/grants/translation-qrants
Literatuur Vlaanderen (4) [online]. Geraadpleegd op 12.06.2023 via
https://www.literatuurvlaanderen.be/nieuws/het-alma-effect-van-bart-moevaert
Magnesie Litera [online]. Geraadpleegd op 16.10.2023 via https://www.magnesia-litera.cz/o-litere/
95
BIBLIOGRAFIE
Matocha, Vojtěch (2017). Stručná historie lidského neštěstí. In iüteratura. Geraadpleegd op
9.11.2023 via https://www.iliteratura.cz/clanek/38483-qoes-peter-cesta-casem
Meander [online]. Geraadpleegd op 10.10.2023 via https://www.meander.cz/meander-stories/
Moeyaert, Bart [online]. Geraadpleegd op 12.06.2023 via https://www.bartmoeyaert.com.
Národní knihovna České republiky [online]. Geraadpleegd op 3.11.2023 via
https://aleph.nkp.cz/F/?func=file&file name=find-b&local base=nkc
Nederlands Letterenfonds (2022). Jaarverslag 2022. Geraadpleegd op 13.11.2023 via
https://www.letterenfonds.nl/imaqes/2023-05/iaarverslaq nederlands letterenfonds 2022.pdf
Nederlands Letterenfonds (1) [online]. Geraadpleegd op 09.02.2023 via
https://nlf .mv.salesforce-sites.com/vertalinqendatabase/search ?tvpe=search
Nederlands Letterenfonds (2) [online]. Geraadpleegd op 23.10.2023 via
https://www.letterenfonds.nl/nl/over-het-fonds
Nederlands Letterenfonds (3) [online]. Geraadpleegd op 23.10.2023 via
https://www.letterenfonds.nl/nl/vertalinq-van-nederlands-literair-werk
Nešporová, Jitka (2016). Myšky, kam se podíváš. In iüteratura. Geraadpleegd op 24.11.2023 via
https://www.iliteratura.cz/clanek/37469-schaapman-karina-dum-mysek
Nešporová, Jitka (2017) (1). Ušatá legenda Miffy. In iüteratura. Geraadpleegd op 23.11.2023 via
https://www.iliteratura.cz/clanek/37837-bruna-dick-miffy
Nešporová, Jitka (2017) (2). Ottomatický přenos do říše snů. In iüteratura. Geraadpleegd op
9.11.2023 via https://www.iliteratura.cz/clanek/38813-schamp-tom-celv-svet-v-obrazcich
Nešporová, Jitka (2018) (1). Kdo ví, co je estuarium?. In iüteratura. Geraadpleegd op 23.11.2023
via https://www.iliteratura.cz/clanek/40823-qoes-peter-reky
96
BIBLIOGRAFIE
Nešporová, Jitka (2023). Jak přežít šikanu. In iüteratura. Geraadpleegd op 23.11.2023 via
https://www.iliteratura.cz/clanek/46522-koens-enne-isem-vincent-a-neboiirn-se
Památník Národního Písemnictví [online]. Geraadpleegd op 19.10.2023 via
https://pamatniknarodnihopisemnictvi.cz/o-nckr/
Pellarová, Jana (2014). Jak získal dům své jméno. In iüteratura. Geraadpleegd op 27.11.2023 via
https://www.iliteratura.cz/clanek/34113-lindelauf-bennv-opak-starosti
Pilátová Markéta (2014). Všehokniha o odvaze. In iüteratura. Geraadpleegd op 27.11.2023 via
https://www.iliteratura.cz/clanek/32861-kuijer-quus-vsehokniha
Pilátová, Markéta (2015). Opak starostí je dobré čtení. In iüteratura. Geraadpleegd op 9.11.2023
via https://www.iliteratura.cz/clanek/34155-lindelauf-benny-opak-starosti
Pilátová, Markéta (2015). Život se dvěma mámami. In iüteratura. Geraadpleegd op 8.11.2023 via
https://www.iliteratura.cz/clanek/35605-feller-pieter-iedno-morce-a-dve-mamy
Pilátová, Markéta (2015). Opak starostí je dobré čtení. In iüteratura. Geraadpleegd op 27.11.2023
via https://www.iliteratura.cz/clanek/34155-lindelauf-benny-opak-starosti
Povolný, David (2015). Akademici ocenili překlad gay pohádky. In Zprávy z Muni. Geraadpleegd
op 8.11.2023 via https://www.em.muni.cz/udalosti/5770-akademici-ocenili-preklad-qav-pohadky
Schepper, Ria de (2006). Guido Van Genechten. In Lexicon van de jeugdliteratuur. Coillie, Jan
van, et al. 1982-2014. Geraadpleegd via DBNL (KB nationale bibliotheek)
https://www.dbnl.oro/tekst/coil001lexi01 01/lvdi01007.php#v014
Siwek Macková, Martina (2021). Klimatické vyprávění. In iüteratura. Geraadpleegd op 23.11.2023
via https://www.iliteratura.cz/clanek/43963-horst-marc-ter-palmy-na-severnim-polu
97
BIBLIOGRAFIE
Smejkalová, Radka (2023). Podobenství o světě, kde pravda a láska vítězí nad lží a nenávistí. In
iLiteratura. Geraadpleegd op 7.11.2023 via https://www.iliteratura.cz/clanek/46202-dragt-tonke-
dopis-pro-krale
Staal, Jos (1996). Hans de Beer. In In Lexicon van de jeugdliteratuur. Coillie, Jan van, et al. 1982-
2014. Geraadpleegd via DBNL (KB nationale bibliotheek)
https://www.dbnl.org/tekst/coil001 lexiOl 01/lvdi00072.php#b025
Staal, Jos (2010). Toon Teilegen. In In Lexicon van de jeugdliteratuur. Coillie, Jan van, et al. 1982-
2014. Geraadpleegd via DBNL (KB nationale bibliotheek)
https://www.dbnl.org/tekst/coil001 lexiOl 01/lvdi00955.php#t005
Sterk, Goedele De (2019). Vertalen van kinder- en jeugdliteratuur. In: Alles verandert altijd.
Perspectieven op literair vertalen. D'hulst, Lieven, Poel; Chris Van de (red.), Leuven: Leuven
University Press, 2019. Geraadgepleegd op 07.06.2023 via
https://literairvertalen.org/kennisbank/vertalen-van-kinder-en-ieugdliteratuur
Veer, Janneke van der (2014). Nynke van Hichtum. In Lexicon van de jeugdliteratuur. Coillie, Jan
van, et al. 1982-2014. Geraadpleegd via DBNL (KB nationale bibliotheek)
https://www.dbnl.org/tekst/coil001 lexiOl 01/lvdi00426.php#h045
Woutertje Pieterse Prijs [online]. Geraadpleegd op 19.10.2023 via
https://woutertiepietersepriis.nl/over-de-priis/
Zlatá stuha [online]. Geraadpleegd op 10.10.2023 via http://www.zlatastuha.cz/cs
98
B I J L A G E
Bijlage 1: Overzicht van vertalingen van Nederladse en
Vlaamse jeugd- en kinderliteratuur in het Tsjechsich
geordend per jaar
1905
Eeden, Frederik van, Malý Jeník. Vertaald uit het Nederlandse origineel De kleine Johannes door
Arnošt Procházka. Praha: Kamila Neumannová-Krémová 1905, 1s t e
druk.
1919
Eeden, Frederik van, Malý Jeník. Vertaald uit het Nederlandse origineel De kleine Johannes door
Arnošt Procházka. Praha: Kamila Neumannová-Krémová 1919, 2 d e
druk.
1934
Leeuw, Hendrik de, Ostrov radostného mládí: kniha javánských bajek a pohádek. Vertaald uit het
origineel door Božena Paličková. Geïllustreerd door Kurt Wiese. Praag: Julius Albert, 1934, 1 s t e
druk.
1935
Fabricius, Johan, Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De
Scheepsjongens van Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag:
Družstevní práce, 1935, 1s t e
druk.
1939
Hichtum, Nienke van, Uhuhu. Vertaald uit het Nederlandse origineel Oehoehoe in de wildernis
door Lída Faltová. Geïllustreerd door Václav Fiala. Praha: Družstevní práce, 1939, 1 s t e
druk.
1940
Fabricius, Johan,Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De
Scheepsjongens van Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag:
Družstevní práce, 1940, 2 d e
druk.*
99
B I J L A G E
1941
Hichtum, Nienke van, Eskymáček hrdina. Vertaald uit het Nederlandse origineel De geschiedenis
van de kleine Eskimo Kudlago door Th. Kilian. Geïllustreerd door Jar. Dvořáček. Brno: Ústřední
učitelské nakladatelství a knihkupectví, 1941, 1s t e
druk.
1942
Hichtum, Nienke van, Eskymáček hrdina. Vertaald uit het Nederlandse origineel De geschiedenis
van de kleine Eskimo Kudlago door Th. Kilián. Geïllustreerd door Jar. Dvořáček. Brno: Ústřední
učitelské nakladatelství a knihkupectví, 1942, 2 d e
druk.
Hichtum, Nienke van, Eskymáček hrdina. Vertaald uit het Nederlandse origineel De geschiedenis
van de kleine Eskimo Kudlago door Th. Kilián. Geïllustreerd door Jar. Dvořáček. Brno: Ústřední
učitelské nakladatelství a knihkupectví, 1942, 3 d e
druk.
1943
Hichtum, Nienke van, Eskymáček hrdina. Vertaald uit het Nederlandse origineel De geschiedenis
van de kleine Eskimo Kudlago door Th. Kilián. Geïllustreerd door Jar. Dvořáček. Brno: Ústřední
učitelské nakladatelství a knihkupectví, 1943, 4 d e
druk.
1946
Fabricius, Johan, Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De
Scheepsjongens van Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag:
Družstevní práce, 1946, 3 d e
druk.
1956
Frank, Anne, Deník Anne Frankové. 14. června 1942 - 1. srpna 1944. Uit het Nederlandse
origineel Het Achterhuis door Gustav Janouch met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag:
Svobodné slovo-Melantrich, 1956, 1s t e
druk.
1957
Frank, Anne, Deník Anne Frankové. 14. června 1942 - 1. srpna 1944. Uit het Nederlandse
origineel Het Achterhuis door Gustav Janouch met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag:
Svobodné slovo-Melantrich, 1957, 2 d e
druk.
100
B I J L A G E
1958
Fabricius, Johan, Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De
Scheepsjongens van Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag: SNDK,
1958, 4 d e
druk.
1961
Rutgers van der Loeff-Basenau, An, Laviny nad vsí. Vertaald uit het origineel Lawines razen door
Olga Krijtová. Geïllustreerd door Eduard Háje. Praag: SNDK, 1961, 1 s t e
druk.
1966
Fabricius, Johan, Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De
Scheepsjongens van Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag: SNDK,
1966, 5 d e
druk.
Frank, Anne, Deník Anne Frankové. (14. června 1942 - 1. srpna 1944). Uit het Nederlandse
origineel Het Achterhuis door Gustav Janouch met de raadpleging van de Duitse vertaling.
Geïllustreerd door Ivan Strnad. Praag: SNDK, 1966, 3 d e
druk.
1970
Diekmann, Miep, Čluny v Brakkeputu. Vertaald uit het origineel De boten van Brakkeput door Olga
Krijtová. Praag: Albatros, 1970, 1s t e
d r u k .
1971
Diekmann, Miep, Marijn u pirátů. Vertaald uit het origineel Marijn bij de Lorredraaiers door Olga
Krijtová. Geïllustreerd door Zdeněk Filip. Praag: Albatros, 1971, 1 s t e
druk.
1972
Diekmann, Miep, Annejet zasahuje. Vertaald uit het origineel Annejet stelt zich voor, Annejet helpt
een handje door Olga Krijtová. Praag: L idové nakladatelství, 1972 1 s t e
druk.
Diekmann, Miep, Padu se nedá. Vertaald uit het origineel Padu is gek door Olga Krijtová.
Geïllustreerd door Zdeněk Filip. Praag: Práce, 1972, 1s t e
druk.
101
B I J L A G E
Fabricius, Johan, Tajemství starého venkovského sídla. Vertaald uit het Nederlandse origineel Het
geheim van het oude landhuis door Stanislava Hřebíčková. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag:
Albatros, 1972, 1s t e
druk.
1973
Burger, Sacha, Héraios a pohár. Vertaald uit het Nederlandse origineel Heraios en de Beker door
Olga Krijtová. Geïllustreerd door Karei Teissig. Praag: Svoboda, 1973, 1s t e
druk.
Diekmann, Miep, Annejetto tak nenechá. Vertaald uit het originele Annejet knipt de kaartjes;
Annejet laat het er niet bij zitten; Annejet wint de laatste ronde door Olga Krijtová. Praag: L idové
nakladatelství, 1973, 1s t e
d r u k .
1976
Elsendoorn, Jo, Goliášův nos. Vertaald uit het Nederlandse origineel De blaaspijpers van de
Montelbaan door Olga Krijtová. Praag: Albatros, 1976, 1 s t e
druk.
1977
Fabricius, Johan, Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De
Scheepsjongens van Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag:
Albatros, 1977, 6 d e
druk.
1978
Diekmann, Miep, Annejet má problémy. Vertaald uit het originele ledereen doet maar, Stuivertje
wisselen door Olga Krijtová. Praag: Mladá fronta, 1978, 1s t e
d r u k .
1979
Diekmann, Miep, Tajemný mužíček z mušle. Vertaald uit het origineel Sjon Karko door Olga
Krijtová. Geïllustreerd door Zdena Táborská. Praag: Albatros, 1979, 1s t e
d r u k .
Dragt, Tonke, Planoucí lesy Venuše. Vertaald uit het Nederlandse origineel Torenhoog en mijlen
breed door Jana Červenková et al. Praag: Svoboda, 1979, 1s t e
druk.
102
B I J L A G E
1981
Fabricius, Johan, Tonek z Napoleonovy armády. Vertaald uit het Nederlandse origineel Toontje
Poland, een Alkmaars jongen in de dagen van Napoleon door Olga Krijtová. Geïllustreerd door
Michal Romberg. Praag: Albatros, 1981, 1s t e
d r u k .
1983
Diekmann, Miep, Kuli kuli ťap. Vertaald uit het origineel Wiele wiele stap. Stappe stappe step door
Olga Krijtová en herdicht door Pavel Šrůt. Geïllustreerd door Jarmila Marešová. Praag: Albatros,
1983, 1s t e
druk.
1984
Fabricius, Johan, Klukovská hra. Vertaald uit het Nederlandse origineel Jongensspel door Olga
Krijtová.. Geïllustreerd door Ervín Urban. Praag: Mladá fronta, 1984, 1 s t e
druk.
1985
Schmidt, Annie M. G., Na Vystrkově. Vertaald uit het origineel Waaidorp I (Hoog en laag; De bril
van de opa; Het lage huis) en waaidorp II (Troep op de stoep; De sjaal) door Olga Krijtová,herdicht
door L juba Štíplová. Geïllustreerd door Jolanta L ysková. Praag: Albatros, 1985, 1 s t e
druk.
1986
Diekmann, Miep, Annejet má problémy. Vertaald uit het originele ledereen doet maar, Stuivertje
wisselen door Olga Krijtová. Praag: Mladá fronta, 1986, 2 d e
druk.
1988
Garmers, Sonia, Žít v úsměvu. Vertaald uit het Nederlandse origineel Wonen in een glimlach door
Jitka Růžičková-Hronová. Geïllustreerd door Lubomír Anlauf. Praag: Mladá fronta, 1988, 1s t e
d r u k .
Vries, Dolf de, Já vám fakt uteču. Vertaald uit het Nederlandse origineel Ik loop weg hoor door
Jaroslava Znamenaná. Geïllustreerd door Pavel Sivko. Praag: Albatros, 1988, 1 s t e
druk.
103
B I J L A G E
1991
Beer, Hans de, Lední medvídku, kam pluješ?. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär, wohin fährst
du, Lars? door Helena Čechová. Originele titel: Kleine IJsbeerin de tropen. Geïllustreerd door
Hans de Beer. Praag: Kentaur, 1991, 1 s t e
druk.
Beer, Hans de, Lední medvídku vezmi mě s sebou!. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär, nimm
mich mit! door Helena Čechová. Originele titel: Kleine IJsbeer,wat is er mis?. Geïllustreerd door
Hans de Beer. Praag: Kentaur, 1991, 1 s t e
druk.
Beer, Hans de, Lední medvídku, vrať se brzy!. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär, komm bald
wieder! door Helena Čechová. Originele titel: Kleine IJsbeer, laat me niet alleen!. Geïllustreerd
door Hans de Beer. Praag: Kentaur, 1991, 1 s t e
druk.
Bos, Burny, Slůně Olli. Vertaald uit de Duitse vertaling Ollie der kleine Elefant door Helena
Čechová. Geïllustreerd door Hans de Beer. Originele titel onbekend. Praha: Kentaur, 1991, 1 s t e
druk.
1992
Bos, Burny, Žabák Valentýn a malinově červené autíčko. Vertaald uit Duitse vertaling Valentino
Frosch und das himbeerrote Cabrio door Miroslav Čech. Geïllustreerd door Hans de Beer.
Originele titel: Valentino de kikker. Praag: Kentaur, 1992, 1s t e
druk.
Diekmann, Miep, Anne jet a kluci. Vertaald uit het originele Annejet helpt een handje; Annejet stelt
zich voor door Olga Krijtová. Praag: Ivo Železný, 1992, 2 d e
druk.
Diekmann, Miep. Annejet má problémy. Vertaald uit het originele ledereen doet maar, Stuivertje
wisselen door Olga Krijtová. Praag: Ivo Železný, 1992, 3 d e
d r u k .
Diekmann, Miep, Annejet to tak nenechá. Vertaald uit het originele Annejet knipt de kaartjes;
Annejet laat het er niet bij zitten; Annejet wint de laatste ronde door Olga Krijtová. Praag: Ivo
Železný, 1992, 2 d e
d r u k .
104
B I J L A G E
Frank, Anne, Deník Anny Frankové. Vertaald uit het Nederlandse De dagboek van Anne Frank en
Het Achterhuis dagboekbrieven 14 Juni 1942 - 1 August 1944 met behulp van Engelse vertaling
Anne Frank Diary door Miroslav Drápal. Praag: Lidové noviny. 1992, 4 d e
druk.
1993
Diekmann, Miep, O čem si to povídáte?. Vertaald uit het origineel door Hannes en Kaatje, wat is
dat voor praatje? Olga Krijtová. Geïllustreerd door Adolf Born. Praag: Albatros, 1993, 1 s t e
druk.
1994
Bakker, Willeke, Každý den usíname s medvidkem. Vertaald uit het Nederlandse origineel 365
Berenverhaaltjes door Eva Labusová. Geïllustreerd door Gris Di Luca. Praag: Rebo, 1994, 1 s t e
druk.
1995
Bakker, Willeke, Každý den usíname s medvidkem. Vertaald uit het Nederlandse origineel 365
Berenverhaaltjes door Eva Labusová. Geïllustreerd door Gris Di Luca. Praag: Rebo, 1995, 2 d e
druk.
Bakker, Willeke, Pohádkový rok s medvídky: príbehy medvidkü Neda, Torna a Pídi. Vertaald uit
het Nederlandse origineel Berenverhaaltjes door Eva Labusová. Geïllustreerd door Gris Di Luca.
Praag: Rebo, 1995, 3 d e
druk.
Jansen, Maan, 365 dobrodružství medvídka Bruma. Príbehy pred spaním. Vertaald uit het
origineel 365 berenavonturen: verhaaltjes voor het slapen gaan door Petra Rokovská.
Geïllustreerd door Maan Jansen. Praag: Rebo: 1995, 1 s t e
druk.
1996
Fabricius, Johan, Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De
Scheepsjongens van Bontekoe door Gustav Kadlec. Geïllustreerd door Jan Sovák. Praag:
Tuzemský a Moravec, 1996, 7 d e
druk.
105
B I J L A G E
Fröhlich, Francesca, 365 pohádek o slůňátkách. Příběhy před spaním. Vertaald uit het
Nederlandse origineel 365 Olifanten. Elke dag een verhaaltje vertaald door Šárka Kohoutová.
Geïllustreerd door Christl Vogl. Praag: Rebo, 1996, 1s t e
d r u k .
1997
Fröhlich, Francesca, 365 králíčků. Příběhy před spaním. Vertaald uit het Nederlandse origineel
{365 onbekende titel) vertaald door Petra Lukešová. Geïllustreerd door Christl Vogl. Praag: Rebo,
1997, 1s t e
druk.
Meyer, Maurits, Vlámské pohádky: nejkrásnější báchorky a bajky z Flander. Vertaald uit het
origineel Vlaamse sprookjes door Petra Schürova. Geïllustreerd door Pavel Šuk. Praag: Cinemax,
1997. 1s t e
druk.
Vries, Dolf de, Já vám fakt uteču. Vertaald uit het Nederlandse origineel Ik loop weg hoor door
Jaroslava Znamenaná. Geïllustreerd door Pavel Botka. Plzeň: UNI, 1997, 2 d e
druk.
1998
Doorselaer, Willy Van, Já se jmenuju Kaspar. Uit het Nederlandse origineel Ik heet Kasperdoor
Olga Krijtová. Praag: Albatros, 1998, 1 s t e
druk.
Fröhlich, Francesca, 365 příběhů o hračkách. Příběhy před spaním. Vertaald uit het Nederlandse
origineel 365poppenverhaaltjes vertaald door Petra Lukešová. Geïllustreerd door Christl Vogl.
Praag: Rebo, 1998, 1s t e
druk.
Teilegen, Toon, Veverčák a mravenec. Vertaald uit het Nederlandse origineel Toen niemand iets
te doen had door Jiřina Holeňová. Geïllustreerd door Pavel Šuk. Praag: Cinemax, 1998, 1 s t e
druk.
1999
Schmidt, Annie M. G., Slečna Mici. Vertaald uit het origineel Minoes door Jitka RůžičkováHronová.
Geïllustreerd door Václav Hlavatý. Praag: Albatros, 1999, 1s t e
d r u k .
106
B I J L A G E
Schmidt, Annie M. G., Viplala. Vertaald uit het origineel Wiplala als collectieve vertaling onder
begeleiding van Emmy Máčelová-van den Broecke. Geïllustreerd door Rostislav Skopal.
Boskovice: Albert, 1999, 1 s t e
druk.
2000
Diekmann, Miep, Jak se žení princové. Vertaald uit het origineel Krik de prins die trouwen moest
door Olga Krijtová. Geïllustreerd door Eliška Konopiská. Praag: Olympia, 2000, 1 s t e
druk.
Dragt, Tonke, Dopis pro krále. Vertaald uit het Nederlandse origineel De brief voor de Koning door
Jana Irmannová-Pellarová. Geïllustreerd door Markéta Šišková Praag: Albatros, 2000, 1 s t e
druk.
2002
Diekmann, Miep, Annejet a kluci. Vertaald uit het originele Annejet helpt een handje; Annejet stelt
zich voor door Olga Krijtová. Praag: Albatros, 2002, 3 d e
druk.
Eeden, Frederik van, Malý Jeník. Vertaald uit het Nederlandse origineel De kleine Johannes door
Arnošt Procházka. Geïllustreerd door Markéta Doubravská. Hranice: Fabula, 2002, 3 d e
druk.
Fröhlich, Francesca, 365 pohádek o králíčcích. Vertaald uit het Nederlandse origineel 365
konijnverhaaltjes voor het slapengaan vertaald door Petra Lukešová. Geïllustreerd door Christl
Vogl. Dobřejovice: Rebo, 2002, 1s t e
d r u k .
Genechten, Guido Van, Floppy ve tmě. Vertaald via het Engels door Milada Sal. Originele titel:
Rikki durft. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. London: Mantra Lingua, 2002, 1 s t e
druk.
Genechten, Guido Van, Matýsek. Vertaald uit het Nederlandse origineel Rikki door Jiří Stach.
Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Praag: Amulet, 2002, 1 s t e
druk.
Genechten, Guido Van, Matýsek a Jája. Vertaald uit het Nederlandse origineel Rikki en Anni door
Jiří Stach. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Praag: Amulet, 2002, 1 s t e
druk.
107
B I J L A G E
2003
Diekmann, Miep, Annejetto tak nenechá. Vertaald uit het originele Annejet knipt de kaartjes;
Annejet laat het er niet bij zitten; Annejet wint de laatste ronde door Olga Krijtová. Praag: Albatros,
2003, 3 d e
druk.
2004
Diekmann, Miep, Annejet má problémy. Vertaald uit het originele ledereen doet maar, Stuivertje
wisselen door Olga Krijtová. Praag: Albatros, 2004, 4 d e
druk.
Frank, Anne, Deník. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis door Miroslav Drápal en
Michaela Jacobsenová met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag: Triáda, 2004, 5 d e
druk.
2005
Jong, Elke & Bakker, Cornelis, Bludný bruslař: pověsti a báchorky z Nizozemska a
Flander. Vertaald uit het origineel door Magda de Bruin-Hüblova. Geïllustreerd door Adriana
Rohde Kabele. Praag: Argo, 2005, 1 s t e
druk.
Lievers, Menno, Je to skutečně pravda? Čítanka pro toho, kdo si myslí, že neumí myslet. Vertaald
uit het origineel Dat is waar. Een leesboek voor wie denkt dat hij niet denken kan door Olga
Krijtová. Geïllustreerd door Marcel Stecker. Praag: Albatros, 2005, 1 s t e
druk.
Oomen, Francine, Jak přežít svou maličkost?. Uit het Nederlandse origineel Hoe overleef ik
mezelf? door Jana Broekman-Minářová. Geïllustreerd door L ukáš Urbánek. Praag: Albatros, 2005,
1s t e
d r u k .
Velthuijs, Max, Žabák a cizinec. Vertaald uit het Nederlandse origineel Kikker en de vreemdeling
door Věra Ebels-Dolanová. Geïllustreerd door Max Velthuijs. Praag: Slovart, 2005, 1 s t e
druk.
Vogl, Christl, Dobrodružné příběh rodinky trolů. Vertaald via het Engels van Nederlandse origineel
365 trollen door Zuzana Hanzlová. Geïllustreerd door Christl Vogl. Praag: Rebo, 2005, 1 s t e
druk.
108
B I J L A G E
2006
Dragt, Tonke, Planoucí lesy Venuše. Vertaald uit het Nederlandse origineel Torenhoog en mijlen
breed door Jana Červenková en Hana Válková-Pločková. Praag: Triton, 2006, 2 d e
druk.
Oomen, Francine, Jak přežít tuhle třídu?. Uit het Nederlandse origineel Hoe overleef ik de
brugklas?door Jana Broekman-Minářová. Geïllustreerd door Lukáš Urbánek. Praag: Albatros,
2006, 1s t e
druk.
Frank, Anne, Deník. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis door Miroslav Drápal en
Michaela Jacobsenová met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag: Triáda, 2006, 6 d e
druk.
2007
Beekman, Thea, Křižák v džínách. Vertaald uit het Nederlandse origineel Kruistocht in spijkerbroek
door Gerard Keijsper. Praha: Deus, 2007, 1 s t e
druk.
Didelez, Guy, Kostliveni. Vertaald door Lucie van Donselaar uit het Nederlandse originele
Kadavergedaver. Praag: Albatros, 2007, 1 s t e
druk.
Oomen, Francine, Jak přežít první pusu?. Uit het Nederlandse origineel Hoe overleef ik mijn eerste
zoen? door Jana Broekman-Minářová. Geïllustreerd door Lukáš Urbánek. Praag: Albatros, 2007,
1s t e
d r u k .
2009
Bakker, Willeke, Pohádkový rok s medvídky. Vertaald uit het Nederlandse origineel
Berenverhaaltjes door Eva Labusová. Geïllustreerd door Gris Di Luca. Praag: Rebo, 2009, 2 d e
druk.
Genechten, Guido Van, Víš, co má vplínce myš?. Vertaald uit het Nederlandse origineel Mag ik
eens in je luier kijken? door Hynek Vilém. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Bron: Barrister
& Principal, 2009, 1s t e
d r u k .
109
B I J L A G E
Genechten, Guido Van, Vis, co má v pi ínee myš?. Vertaald uit het Nederlandse origineel Mag ik
eens in je luier kijken? door Hynek Vilém. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Bron: Barrister
& Principal, 2009, 2 d e
druk.
Genechten, Guido Van, Vis, co má v pli nee myš?. Vertaald uit het Nederlandse origineel Mag ik
eens in je luier kijken? door Hynek Vilém. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Bron: Barrister
& Principal, 2009, 3 d e
druk.
2010
Fabricius, Johan, Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De
Scheepsjongens van Bontekoe door Lída Faltová. Praag: XYZ, 2010, 8 s t e
druk.
Frank, Anne, Denik. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis door Miroslav Drápal en
Michaela Jacobsenová met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag: Triáda, 2010, 7 d e
druk.
Put, Klaartje van der, Beránek Bertik. Vertaald uit het Nederlandse origineel Michaela Radvanová.
Geïllustreerd door Klaartje van der Put. Brno: Computer Press, 2010, 1 s t e
druk.
Put, Klaartje van der, Kočička Kátá. Vertaald uit het Nederlandse origineel Michaela Radvanová.
Geïllustreerd door Klaartje van der Put. Brno: Computer Press, 2010, 1 s t e
druk.
Put, Klaartje van der, Myška Miša. Vertaald uit het Nederlandse origineel Muisje mollig door
Michaela Radvanová. Geïllustreerd door Klaartje van der Put. Brno: Computer Press, 2010, 1 s t e
druk.
Put, Klaartje van der, Pejsek Pétá.Vertaald uit het Nederlandse origineel Michaela Radvanová.
Geïllustreerd door Klaartje van der Put. Brno: Computer Press, 2010, 1 s t e
druk.
2011
Bruna, Diek, Kuku Miffy! Kdo je tam?. Onbekende vertaler. Originele titel: kiekeboe! wie is daar,
nijntje?. Geïllustreerd door Dick Bruna. Praag: Baobab&GplusG, 2011, 1 s t e
druk.
110
B I J L A G E
Bruna, Diek, Kuku Miffy, kdo je to?. Onbekende vertaler. Originele titel: kiekeboe! wie zit daar,
nijntje? Geïllustreerd door Dick Bruna. Praag: Baobab&GplusG, 2011, 1 s t e
druk.
2012
Frank, Anne, Deník. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis door Miroslav Drápal en
Michaela Jacobsenová met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag: Triáda, 2012, 8 s t e
druk.
2013
Gerard, Hilde E., Heřman Hmmm & případ černé sedmy. Vertaald uit het Nederlandse origineel
Heinrich Ooooh en de zaak van de zwarte zeven door Martina Loučková. Geïllustreerd door Eric
Bouwens. Praag: Mladá fronta, 2013, 1s t e
druk.
Haan, Linda de & Nijland, Stern, Princ & princ. Vertaald uit het Nederlandse origineel Koning &
Koning door Adéla Elbel. Geïllustreerd door Linda de Haan en Stern Nijland. Praag: Meander,
2013, 1s t e
druk.
Kuijer, Guus, Všehokniha. Vertaald uit het originele Het boek van alle dingen door Magda de Bruin
Hüblova. Geïllustreerd door Nanako Ishida. Praag: Albatros, 2013, 1 s t e
druk.
Oomen, Francine, Lena Notýsková. Uit het Nederlandse origineel Lena Lijstjes door Jana
Broekman-Minářová. Geïllustreerd door Francine Oomen. Praag: Mladá fronta, 2013, 1 s t e
druk.
2014
Frank, Anne, Deník. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis. Dagboekbrieven 12 juni 1942-
1 augustus 1944 door Miroslav Drápal en Michaela Jacobsenová met de raadpleging van de
Duitse vertaling Anne Frank T agbuch. Praag: Triáda, 2014, 9 d e
druk.
Lindelauf, Benny, Opak starostí. Některá tajemství je lepší neodhalit. Vertaald uit het Nederlandse
origineel Negen open armen door Jana Pellarová. Praag: Albatros, 2014, 1 s t e
druk.
111
B I J L A G E
Nijland, Stern, Paní Apolenka a velká jitrnicová záhada. Uit het Nederlandse origineel Mevrouw
Dientje en het leverworstmysterie vertaald door Adéla Elbel. Geïllustreerd door Stern Nijland.
Praag: Meander, 2014, 1 s t e
druk.
Oomen, Francine, Tajemství Leny Notýskové. Uit het Nederlandse origineel Het geheim van Lena
Lijstje door Jana Broekman-Minářová. Geïllustreerd door Francine Oomen.Praag: Mladá fronta,
2014, 1s t e
druk.
2015
Feller, Pieter, Jedno morče a dvě mámy. Uit het Nederlandse origineel Een cavia en twee
moeders vertaald door Adéla Elbel. Geïllustreerd door Niels de Hoog. Praag: L ePress, 2015, 1 s t e
druk.
2016
Leysen An, Baba Jaga. Vertaald uit het origineel: Baba Jaga door Veronika ter Harmsel Havlíková.
Geïllustreerd door An L eysen. Praag: Knižní Klub, 2016, 1s t e
druk.
Leysen An, Pinocchiův sen. Vertaald uit het origineel: De droom van Pinocchio door Veronika ter
Harmsel Havlíková. Geïllustreerd door An L eysen. Praag: Euromedia, 2016, 1s t e
d r u k .
Oomen, Francine, Lena Notýsková se vydá na cestu. Uit het Nederlandse origineel De reis van
Lena Lijstje door Jana Broekman-Minářová. Geïllustreerd door Francine Oomen. Praag: Mladá
fronta, 2016, 1s t e
druk.
2017
Bruna, Dick, Jaká je to barva, Miffy?. Onbekende vertaler. Originele titel: welke kleur zie je,
nijntje?. Geïllustreerd door Dick Bruna. Praag: Baobab&GplusG, 2017, 1 s t e
druk.
Bruna, Dick, Kdo je v zoo, Miffy?. Onbekende vertaler. Originele titel: nijntje in de dierentuin.
Geïllustreerd door Dick Bruna. Praag: Baobab&GplusG, 2017, 1s t e
druk.
Bruna, Dick, Miffy má lupu!. Onbekende vertaler. Originele titel: nijntjes vergrootglas. Geïllustreerd
door Dick Bruna. Praag: Baobab&GplusG, 2017, 1 s t e
druk.
112
B I J L A G E
Bruna, Dick, Počítej s Miffy. Kolik je to?. Onbekende vertaler. Originele titel: tel mee met nijntje?.
Geïllustreerd door Dick Bruna. Praag: Baobab&GplusG, 2017, 1s t e
druk.
Dijkstra, Aron, Rytíř Roel, drakobijce. Vertaald via het Engels door Libor Havlíčka. Originele titel:
Ridder Roel de drakenvechter. Geïllustreerd door Aron Dijkstra. Praag: Naše vojsko, 2017, 1 s t e
druk.
Frank, Anne, Deník Anny Frankové. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis door Gustav
Janouch met de raadpleging van de Duitse vertaling. Frýdek-Místek: Alpress, 2017, 1 0 d e
druk.
Haan, L inda de & Nijland, Stern, Král & král & rodina. Uit het Engelse origineel King & King &
Family vertaald door Adéla Elbel. Geïllustreerd door L inda de Haan en Stern Nijland. Brno: Větrné
Mlýny, 2017, 1s t e
druk.
Goes, Peter, Cesta časem: světové dějiny v obrazech. Vertaald uit het originele Tijdlijn: een reis
door de geschiedenis door Veronika ter Harmsel Havlíková. Zlín: Kniha Zlín, 2017, 1 s t e
druk.
Leysen An, Kráska a zvíře. Vertaald uit het origineel: Belle en het Beest door Veronika ter Harmsel
Havlíková. Geïllustreerd door An Leysen. Praag: Euromedia, 2017, 1s t e
druk.
Leysen An, Louskáček. Vertaald uit het origineel: De Notenkraker door Veronika ter Harmsel
Havlíková. Geïllustreerd doorAn Leysen. Praag: Euromedia, 2017, 1s t e
druk.
Leysen An, Malenka. Vertaald uit het origineel: Dapper Duimelijntje door Veronika ter Harmsel
Havlíková. Geïllustreerd d o o r A n Leysen. Praag: Euromedia, 2017, 1s t e
druk.
Rijckeghem, Jean-Claude Van & Beirs, Pat Van, Šlechtična. Vertaald uit het Nederlandse
origineel Jonkvrouw door Lenka Strnadova, Jana Červenková, Ruben Pellar. Praag: Triton, 2017,
1s t e
d r u k .
Schaapman, Karina, Dům myšek. Pouť. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Op de kermis
door Lenka Sovova. Praag: Meander, 2017, 1 s t e
druk.
113
B I J L A G E
Schamp, Tom, Celý svět v obrázcích. Vertaald uit het Nederlandse origineel Het grootste en
leukste beeldwoordenboek ter wereld door Veronika ter Harmsel Havlíková. Praag: Mladá fronta,
2017, 1s t e
druk.
Swerts, An, Mám tě ráda. Vertaald via het Engels door Libor Hlavička. Originele titel Zo blij met
jou. Geïllustreerd door Jenny Bekker. Praha: Naše vojsko, 2017, 1 s t e
druk.
2018
Bijsterbosch, Anita, Je čas jít spát. Vertaald uit het Nederlandse origineel ledereen gaapt door
Jana Van Luxemburg. Geïllustreerd door Anita Bijsterbosch. Praag: Euromedia, 2018, 1 s t e
druk.
Genechten, Guido Van, Už nechodím na nočník. Vertaald uit het Nederlandse origineel
Hoogdringend door Milada Sal. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Praag: Euromedia,
2018, 1s t e
druk.
Goes, Peter, Řeky: Putování po řekách, jezerech a oceánech. Vertaald uit het originele Rivieren:
een reis langs zeeën, meren en rivieren door Veronika ter Harmsel Havlíková. Zlín: Kniha Zlín,
2018, 1s t e
druk.
Kuijer, Guus, Po/ča.Vertaald uit het origineel: Polleke door Magda de Bruin Hüblova. Geïllustreerd
door Jiří Franta. Praag: Albatros, 2018, 1 s t e
druk.
Schaapman, Karina, Dům myšek. ABC. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. ABC door Petr
Stančík. Praag: Meander, 2018, 1s t e
d r u k .
Schaapman, Karina, Dům myšek. Slavnost. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Het grote
feest door Lenka Sovova. Praag: Meander, 2018, 1 s t e
druk.
2019
Beer, Hans de, Lední medvídku, kam pluješ?. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär, wohin fährst
du, Lars? door Alena Bezděková. Originele titel: Kleine IJsbeerin de tropen. Geïllustreerd door
Hans de Beer. Praag: Euromedia Group , 2019, 1 s t e
druk.
114
B I J L A G E
Beer, Hans de, Lední medvídku, znáš cestu?. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär ,kennst du den
Weg? door Alena Bezděková. Originele titel: Kleine IJsbeer, weet jij de weg?. Geïllustreerd door
Hans de Beer. Praag: Euromedia Group , 2019, 1 s t e
druk.
Frank, Anne, Zadní dům. Deník v dopisech 12. června 1942 - 1. srpna 1944. Uit het Nederlandse
origineel Het Achterhuis. Dagboekbrieven 12 juni - 1 augustus 1944, verzameld werk. door Magda
de Bruin Hüblova. Praag: Triáda, 2019, 1 1 d e
druk.
Masters, Mathilda, Fujtajbl! 101 odporných zajímavostí. Vertaald uit het Nederlandse origineel
Jakkes! 101 walgelijke weetjes door Veronika Horáčková. Geïllustreerd door Madeleine van der
Raad. Brno: CPress, 2019, 1 s t e
druk.
Schaapman, Karina, Dům myšek. Piknik. Vertaald uit het originele Het muizenhuis. Picknick door
Lenka Sovova. Praag: Meander, 2019, 1 s t e
druk.
Woltz, Anna, Gyps. Aneb, Jak za jeden den zachránit svět. Vertaald uit het Nederlandse origineel
Gips door Christine Klauszová. Geïllustreerd door Jana Baladová. České Budějovice: Petrium,
2019, 1s t e
druk.
2020
Alderson, Lisa, Nejlepší maminka. Vertaald uit het Nederlandse origineel Je bent de liefste mama
door Petra Martínková. Geïllustreerd door Lisa Alderson. Praag: Rebo, 2020, 1 s t e
druk.
Alderson, Lisa, Nejlepší tatínek. Vertaald uit het Nederlandse origineel Je bent de liefste papa door
Petra Martínková. Geïllustreerd door Lisa Alderson.Praag: Rebo, 2020, 1 s t e
druk.
Frank, Anne, Povídky a příhody ze zadního domu. Vertaald uit het Nederlandse origineel
Verhaaltjes en gebeurtenissen uit het Achterhuis door Magda de Bruin Hüblova. Praag: Triáda,
2020, 1 2 d e
d r u k .
Geldof, Wilma, Zabít není snadné. Vertaald uit het Nederlandse origineel Het meisje met de
vlechtjes door Jana Červenková, Lenka Strnadova. Praag: XYZ, 2020, 1 s t e
druk
115
B I J L A G E
Genechten, Guido Van, Mám pro tebe pusinku. Vertaald uit het Nederlandse origineel Ik zoen je
door onbekend. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Brno: Barrister & Principal, 2020, 1 s t e
druk.
Mellano, Elena, Žirafky si hrají na schovávanou. Vertaald uit het Nederlandse origineel Kleine Giraf
speelt verstoppertje door Petra Martínková. Geïllustreerd door Elena Mellano. Praag: Rebo, 2020,
1s t e
d r u k .
Schaapman, Karina, Dům myšek. Přístav. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Haven door
Lenka Sovova. Praag: Meander, 2020, 1 s t e
druk.
2021
Genechten, Guido Van, Víš, kam chodí kakat myš?. Vertaald uit het Nederlandse origineel Mag ik
eens in je potje kijken? door Hynek Vilém. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Bron:
Barrister & Principal, 2021, 1 s t e
druk.
Myjer, Jochem, Chuchvalci. Vertaald uit het Nederlandse origineel Gorgels door Jama
Lekkerkerker. Geïllustreerd door Rick de Haas. Brno: CPress, 2021, 1s t e
d r u k .
2022
Beer, Hans de, Lední medvídek a pandy. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär: Lars und die
Pandabären door Alena Bezděková. Originele titel: Kleine IJsbeeren de pandaberen. Geïllustreerd
door Hans de Beer. Praag: Pikola, 2022, 1 s t e
druk.
Dragt, Tonke, Dopis pro krále. Vertaald uit het Nederlandse origineel De brief voor de Koning door
Jana Irmannová-Pellarová. Geïllustreerd door Tonke Dragt. Praag: Albatros, 2022, 2 d e
druk.
Frank, Anne, Souborné vydání. Vertaald uit het Nederlandse origineel Verzameld werk door
Magda de Bruin Hüblova. Praag: Triáda, 2022 1 4 d e
druk.
Frank, Anne, Zadní dům. Deník v dopisech 12. června 1942- 1. srpna 1944. Uit het Nederlandse
origineel Het Achterhuis. Dagboekbrieven 12 juni - 1 augustus 1944, Verzameld werk door Magda
de Bruin Hüblova. Praag: Triáda, 2022, 1 3 d e
druk.
116
B I J L A G E
Genechten, Guido Van, Neuvěřitelný, leč pravdivý příběh o dinosaurech. Vertaald uit het
Nederlandse origineel Het ongelooflijke maar waargebeurde verhaal over dino's door Veronika ter
Harmsel Havlíková. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Praag: Mladá fronta, 2022, 1 s t e
druk.
Koens, Enne, Jsem Vincent a nebojím se. Vertaald uit het Nederlandse origineel Ik ben Vincent en
ik ben niet bang door Pavla van Dam Marková. Geïllustreerd door Maartje Kuiper. Praag: Meander
2022, 1s t e
druk.
Leysen, An, Baba Jaga. Vertaald uit het origineel: Baba Jaga door Veronika ter Harmsel
Havlíková. Geïllustreerd door An Leysen. Praag: Euromedia, 2022, 2 d e
druk.
Leysen, An, Louskáček. Vertaald uit het origineel: De Notenkraker door Veronika ter Harmsel
Havlíková. Geïllustreerd door An Leysen. Praag: Euromedia, 2022, 2 d e
druk.
Paul, Sandra J., Kočička Hamley a ztracená dýně. Vertaald uit het Nederlandse origineel Hamley
op pompoenenjacht door Tereza Dubenská. Originele illustraties. Praag: Fragment, 2022, 1 s t e
druk.
Schaap, Annet, Lampička. Vertaald uit het origineel: Lampje door Radka Smejkalová. Geïllustreerd
door Jindřich Janíček. Praha: Baobab, 2022, 1s t e
d r u k .
Schaapman, Karina, Dům myšek. Muzeum. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Museum
door Lenka Sovova. Praag: Meander, 2022, 1 s t e
druk.
Schaapman, Karina, Dům myšek. Cirkus. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Circus door
Lenka Sovova. Praag: Meander, 2022, 1 s t e
druk.
Schaapman, Karina, Dům myšek. Sam & Julie v divadle. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis.
Sam & Julia in het theater door Lenka Sovova. Praag: Meander, 2022, 1 s t e
druk.
Schaapman, Karina, Dům myšek. Sam & Julie. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Sam &
Julia door Lenka Sovova. Praag: Meander, 2022, 1 s t e
druk.
117
B I J L A G E
Bijlage 2: Overzicht van vertalingen van Nederladse en
Vlaamse jeugd- en kinderliteratuur in het Tsjechsich
geordend per auteur
A l d e r s o n , Lisa
Nejlepší maminka. Vertaald uit het Nederlandse origineel Je bent de liefste mama door Petra
Martínková. Geïllustreerd door Lisa Alderson. Praag: Rebo, 2020, 1 s t e
druk.
Nejlepší tatínek. Vertaald uit het Nederlandse origineel Je bent de liefste papa door Petra
Martínková. Geïllustreerd door Lisa Alderson.Praag: Rebo, 2020, 1 s t e
druk.
Bakker, Willeke
Každý den usínáme s medvídkem. Vertaald uit het Nederlandse origineel 365 Berenverhaaltjes
door Eva Labusová. Geïllustreerd door Gris Di Luca. Praag: Rebo, 1994, 1 s t e
druk.
Každý den usínáme s medvídkem. Vertaald uit het Nederlandse origineel 365 Berenverhaaltjes
door Eva Labusová. Geïllustreerd door Gris Di Luca. Praag: Rebo, 1995, 2 d e
druk.
Pohádkový rok s medvídky. Vertaald uit het Nederlandse origineel Berenverhaaltjes door Eva
Labusová. Geïllustreerd door Gris Di Luca. Praag: Rebo, 2009, 2 d e
druk.
Pohádkový rok s medvídky: příběhy medvídků Neda, Torna a Pídi. Vertaald uit het Nederlandse
origineel Berenverhaaltjes door Eva Labusová. Geïllustreerd door Gris Di Luca. Praag: Rebo,
1995, 3 d e
druk.
B e e k m a n , Thea
Křižák v džínách. Vertaald uit het Nederlandse origineel Kruistocht in spijkerbroek door Gerard
Keijsper. Praha: Deus, 2007, 1 s t e
druk.
118
B I J L A G E
Beer, Hans de
Lední medvídek a pandy. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär: Lars und die Pandabären door Alena
Bezděková. Originele titel: Kleine IJsbeer en de pandaberen. Geïllustreerd door Hans de Beer.
Praag: Pikola, 2022, 1 s t e
druk.
Lední medvídku, kam pluješ?. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär, wohin fährst du, Lars? door
Alena Bezděková. Originele titel: Kleine IJsbeer in de tropen. Geïllustreerd door Hans de Beer.
Praag: Euromedia Group , 2019, 2 d e
d r u k .
Lední medvídku, kam pluješ?. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär, wohin fährst du, Lars? door
Helena Čechová. Originele titel: Kleine IJsbeer in de tropen. Geïllustreerd door Hans de Beer. Praag:
Kentaur, 1991, 1s t e
druk.
Lední medvídku vezmi mě s sebou!. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär, nimm mich mit! door
Helena Čechová. Originele titel: Kleine IJsbeer,wat is er mis?. Geïllustreerd door Hans de Beer.
Praag: Kentaur, 1991, 1s t e
d r u k .
Lední medvídku, vrať se brzy!. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär, komm bald wieder! door
Helena Čechová. Originele titel: Kleine IJsbeer, laat me niet alleen!. Geïllustreerd door Hans de
Beer. Praag: Kentaur, 1991, 1s t e
druk.
Lední medvídku, znáš cestu?. Vertaald via het Duits Kleiner Eisbär,kennst du den Weg? door Alena
Bezděková. Originele titel: Kleine IJsbeer, weet jij de weg?. Geïllustreerd door Hans de Beer. Praag:
Euromedia Group , 2019, 1 s t e
druk.
B i j s t e r b o s c h , Anita
Je čas jít spát. Vertaald uit het Nederlandse origineel ledereen gaapt door Jana Van Luxemburg.
Geïllustreerd door Anita Bijsterbosch. Praag: Euromedia, 2018, 1s t e
d r u k .
Bos, B u r n y
Slůně Olli. Vertaald uit de Duitse vertaling Ollie der kleine Elefant door Helena Čechová.
Geïllustreerd door Hans de Beer. Originele titel onbekend. Praag: Kentaur, 1991, 1 s t e
druk.
119
B I J L A G E
Žabák Valentýn a malinově červené autíčko. Vertaald uit Duitse vertaling Valentino Frosch und
das himbeerrote Cabrio door Miroslav Čech. Geïllustreerd door Hans de Beer. Originele titel:
Valentino de kikker. Praag: Kentaur, 1992, 1s t e
d r u k .
Bruna, Diek
Jaká je to barva, Miffy?. Onbekende vertaler. Originele titel: welke kleur zie je, nijntje?.
Geïllustreerd door Dick Bruna. Praag: Babobab&GplusG, 2017, 1 s t e
druk.
Kdo je v zoo, Miffy?. Onbekende vertaler. Originele titel: nijntje in de dierentuin. Geïllustreerd door
Dick Bruna. Praag: Babobab&GplusG, 2017, 1s t e
druk.
Kuku Miffy! Kdo je tam?. Onbekende vertaler. Originele titel: kiekeboe! wie is daar, nijntje?.
Geïllustreerd door Dick Bruna. Praag: Babobab&GplusG, 2011, 1 s t e
druk.
Kuku Miffy, kdo je to?. Onbekende vertaler. Originele titel: kiekeboe! wie zit daar, nijntje?.
Geïllustreerd door Dick Bruna. Praag: Babobab&GplusG, 2011, 1 s t e
druk.
Miffy má lupu!. Onbekende vertaler. Originele titel: nijntjes vergrootglas. Geïllustreerd door Dick
Bruna. Praag: Babobab&GplusG, 2017, 1s t e
druk.
Počítej s Miffy. Kolik je to?. Onbekende vertaler. Originele titel: tel mee met nijntje?. Geïllustreerd
door Dick Bruna. Praag: Babobab&GplusG, 2017, 1 s t e
druk.
Burger, Sacha
Héraios a pohár. Vertaald uit het Nederlandse origineel Heraios en de Beker door Olga Krijtová.
Geïllustreerd door Karei Teissig. Praag: Svoboda, 1973, 1 s t e
druk.
Didelez, Guy
Kostliveni. Vertaald door Lucie van Donselaar uit het Nederlandse originele Kadavergedaver.
Geïllustreerd door Jozef Danglár Gertli. Praag: Albatros, 2007, 1 s t e
druk.
120
B I J L A G E
D i e k m a n n , Miep
Annejet a kluci. Vertaald uit het originele Annejet helpt een handje; Annejet stelt zich voor door
Olga Krijtová. Praag: Albatros, 2002, 3 d e
druk.
Annejet a kluci. Vertaald uit het originele Annejet helpt een handje; Annejet stelt zich voor door
Olga Krijtová. Praag: Ivo Železný, 1992, 2 d e
druk.
Annejet má problémy. Vertaald uit het originele ledereen doet maar, Stuivertje wisselen door Olga
Krijtová. Praag: Albatros, 2004, 4 d e
druk.
Annejet má problémy. Vertaald uit het originele ledereen doet maar, Stuivertje wisselen door Olga
Krijtová. Praag: Ivo Železný, 1992, 3 d e
d r u k .
Annejet má problémy. Vertaald uit het originele ledereen doet maar, Stuivertje wisselen door Olga
Krijtová. Praag: Mladá fronta, 1986, 2 d e
druk.
Annejet má problémy. Vertaald uit het originele ledereen doet maar, Stuivertje wisselen door Olga
Krijtová. Praag: Mladá fronta, 1978, 1s t e
d r u k .
Annejet to tak nenechá. Vertaald uit het originele Annejet knipt de kaartjes; Annejet laat het er niet
bij zitten; Annejet wint de laatste ronde door Olga Krijtová. Praag: Albatros, 2003, 3 d e
druk.
Annejet to tak nenechá. Vertaald uit het originele Annejet knipt de kaartjes; Annejet laat het er niet
bij zitten; Annejet wint de laatste ronde door Olga Krijtová. Praag: Ivo Železný, 1992, 2 d e
druk.
Annejet to tak nenechá. Vertaald uit het originele Annejet knipt de kaartjes; Annejet laat het er niet
bij zitten; Annejet wint de laatste ronde door Olga Krijtová. Praag: Lidové nakladatelství, 1973, 1 s t e
druk.
Annejet zasahuje. Vertaald uit het origineel Annejet stelt zich voor, Annejet helpt een handje door
Olga Krijtová. Praag: Lidové nakladatelství, 1972 1s t e
d r u k .
121
B I J L A G E
Čluny v Brakkeputu. Vertaald uit het origineel De boten van Brakkeput door Olga Krijtová.
Geïllustreerd door Zdeněk Filip. Praag: Albatros, 1970, 1s t e
d r u k .
Jak se žení princové. Vertaald uit het origineel Krik de prins die trouwen moest door Olga Krijtová.
Geïllustreerd door Eliška Konopiská. Praag: Olympia, 2000, 1s t e
d r u k .
Kuli kuli ťap. Vertaald uit het origineel Wiele wiele stap. Stappe stappe step door Olga Krijtová en
herdicht door Pavel Šrůt. Geïllustreerd door Jarmila Marešová. Praag: Albatros, 1983, 1 s t e
druk.
Marijn u pirátů. Vertaald uit het origineel Marijn bij de Lorredraaiers door Olga Krijtová.
Geïllustreerd door Zdeněk Filip. Praag: Albatros, 1971, 1 s t e
druk.
O čem si to povídáte?. Vertaald uit het origineel door Hannes en Kaatje, wat is dat voor praatje?
Olga Krijtová. Geïllustreerd door Adolf Born. Praag: Albatros, 1993, 1 s t e
druk.
Padu se nedá. Vertaald uit het origineel Padu is gek door Olga Krijtová. Geïllustreerd door Zdeněk
Filip. Praag: Práce, 1972, 1s t e
d r u k .
Tajemný mužíček z mušle. Vertaald uit het origineel Sjon Karko door Olga Krijtová. Geïllustreerd
door Zdena Táborská. Praag: Albatros, 1979, 1s t e
druk.
Dijkstra, A r o n
Rytíř Roel, drakobijce. Vertaald via het Engels door Libor Havlíčka. Originele titel: Ridder Roel de
drakenvechter. Geïllustreerd door Aron Dijkstra. Praag: Naše vojsko, 2017, 1s t e
druk.
Doorselaer, Willy Van
Já se jmenuju Kaspar. Uit het Nederlandse origineel Ik heet Kasper door Olga Krijtová. Praag:
Albatros, 1998, 1s t e
druk.
Dragt, T o n k e
Dopis pro krále. Vertaald uit het Nederlandse origineel De brief voorde Koning door Jana
Irmannová-Pellarová. Geïllustreerd door Markéta Šišková Praag: Albatros, 2000, 1 s t e
druk.
122
B I J L A G E
Dopis pro krále. Vertaald uit het Nederlandse origineel De brief voorde Koning door Jana
Irmannová-Pellarová. Geïllustreerd doorTonke Dragt. Praag: Albatros, 2022, 2 d e
druk.
Planoucí lesy Venuše. Vertaald uit het Nederlandse origineel Torenhoog en mijlen breed door
Jana Červenková et al. Praag: Svoboda, 1979, 1 s t e
druk.
Planoucí lesy Venuše. Vertaald uit het Nederlandse origineel Torenhoog en mijlen breed door
Jana Červenková en Hana Válková-Pločková. Praag: Triton, 2006, 2 d e
druk.
Eeden, Frederick van
Malý Jeník. Vertaald uit het Nederlandse origineel Kleine Johannes door Arnošt Procházka,
bewerkt door Radomil Hradil. Geïllustreerd door Markéta Doubravská. Hranice: Fabula, 2002, 3 d e
druk.
Malý Jeník. Vertaald uit het Nederlandse origineel De kleine Johannes door Arnošt Procházka.
Praha: Kamila Neumannová-Krémová 1919, 2 d e
d r u k .
Malý Jeník. Vertaald uit het Nederlandse origineel De kleine Johannes door Arnošt Procházka.
Praha: Kamila Neumannová-Krémová 1905, 1s t e
druk.
E l s e n d o o r n , J o
Goliášův nos. Vertaald uit het Nederlandse origineel De blaaspijpers van de Montelbaan door Olga
Krijtová. Praag: Albatros, 1976, 1s t e
druk.
Fabricius, J o h a n
Klukovská hra. Vertaald uit het Nederlandse origineel Jongensspel door Olga Krijtová.
Geïllustreerd door Ervín Urban. Praag: Mladá fronta, 1984, 1 s t e
druk.
Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De Scheepsjongens van
Bontekoe door Lída Faltová. Praag: XYZ, 2010, 8 s t e
druk.
123
B I J L A G E
Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De Scheepsjongens van
Bontekoe door Gustav Kadlec. Geïllustreerd door Jan Sovák. Praag: Tuzemský a Moravec, 1996,
7 d e
druk.
Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De Scheepsjongens van
Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag: Albatros, 1977, 6 d e
druk.
Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De Scheepsjongens van
Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag: SNDK, 1966, 5 d e
druk.
Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De Scheepsjongens van
Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag: SNDK, 1958, 4 d e
druk.
Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De Scheepsjongens van
Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag: Družstevní práce, 1946, 3 d e
druk.
Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De Scheepsjongens van
Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag: Družstevní práce, 1940, 2 d e
druk.*
Plavčíci kapitána Bontekoea. Vertaald uit het Nederlandse origineel De Scheepsjongens van
Bontekoe door Lída Faltová. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag: Družstevní práce, 1935, 1 s t e
druk.
Tajemství starého venkovského sídla. Vertaald uit het Nederlandse origineel Het geheim van het
oude landhuis door Stanislava Hřebíčková. Geïllustreerd door Josef Novák. Praag: Albatros, 1972,
1s t e
d r u k .
Tonek z Napoleonovy armády. Vertaald uit het Nederlandse origineel Toontje Poland, een Alkmaars
jongen in de dagen van Napoleon door Olga Krijtová. Geïllustreerd door Michal Romberg. Praag:
Albatros, 1981, 1s t e
druk.
124
B I J L A G E
Feller, Pieter
Jedno morče a dvě mámy. Uit het Nederlandse origineel Een cavia en twee moeders vertaald door
Adéla Elbel. Geïllustreerd door Niels de Hoog. Praag: LePress, 2015, 1s t e
d r u k .
Frank, A n n e
Deník. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis. Dagboekbrieven 12 juni 1942- 1 augustus
1944 door Miroslav Drápal en Michaela Jacobsenová met de raadpleging van de Duitse vertaling
Anne Frank Tagbuch. Praag: Triáda, 2014, 9 d e
druk.
Deník. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis door Miroslav Drápal en Michaela
Jacobsenová met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag: Triáda, 2012, 8 s t e
druk.
Deník. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis door Miroslav Drápal en Michaela
Jacobsenová met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag: Triáda, 2010, 7 d e
druk.
Deník. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis door Miroslav Drápal en Michaela
Jacobsenová met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag: Triáda, 2006, 6 d e
druk.
Deník. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis door Miroslav Drápal en Michaela
Jacobsenová met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag: Triáda, 2004, 5 d e
druk.
Deník Anne Frankové. (14. června 1942 - 1. srpna 1944). Uit het Nederlandse origineel Het
Achterhuis door Gustav Janouch met de raadpleging van de Duitse vertaling. Geïllustreerd door
Ivan Strnad. Praag: SNDK, 1966, 3 d e
druk.
Deník Anne Frankové. 14. června 1942- 1. srpna 1944. Uit het Nederlandse origineel Het
Achterhuis door Gustav Janouch met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag: Svobodné
slovo-Melantrich, 1957, 2 d e
druk.
Deník Anne Frankové. 14. června 1942- 1. srpna 1944. Uit het Nederlandse origineel Het
Achterhuis door Gustav Janouch met de raadpleging van de Duitse vertaling. Praag: Svobodné
slovo-Melantrich, 1956, 1s t e
druk.
125
B I J L A G E
Deník Anny Frankové. Vertaald uit het Nederlandse De dagboek van Anne Frank en Het
Achterhuis dagboekbrieven 14 Juni 1942- 1 August 1944 met behulp van Engelse vertaling Anne
Frank Diary door Miroslav Drápal. Praag: Lidové noviny. 1992, 4 d e
druk.
Deník Anny Frankové. Uit het Nederlandse origineel Het Achterhuis door Gustav Janouch met de
raadpleging van de Duitse vertaling. Frýdek-Místek: Alpress, 2017, 1 0 d e
druk.
Povídky a příhody ze zadního domu. Vertaald uit het Nederlandse origineel Verhaaltjes en
gebeurtenissen uit het Achterhuis door Magda de Bruin Hüblova. Praag: Triáda, 2020 , 1 2 d e
druk.
(Souborné vydání. Vertaald uit het Nederlandse origineel Verzameld werk door Magda de Bruin
Hüblova. Praag: Triáda, 2022) 1 4 d e
druk. (241. svazek edice delfín)
Zadní dům. Deník v dopisech 12. června 1942- 1. srpna 1944. Uit het Nederlandse origineel Het
Achterhuis. Dagboekbrieven 12 juni - 1 augustus 1944, Verzameld werk door Magda de Bruin
Hüblova. Praag: Triáda, 2022, 1 3 d e
druk. (in deze vertaling tweede druk)
Zadní dům. Deník v dopisech 12. června 1942 - 1. srpna 1944. Uit het Nederlandse origineel Het
Achterhuis. Dagboekbrieven 12 juni - 1 augustus 1944, verzameld werk. door Magda de Bruin
Hüblova. Praag: Triáda, 2019, 1 1 d e
d r u k .
Fröhlich, Francesca
365 králíčků. Příběhy před spaním. Vertaald uit het Nederlandse origineel {365 onbekende titel)
vertaald door Petra Lukešová. Geïllustreerd door Christl Vogl. Praag: Rebo, 1997, 1 s t e
druk.
365 pohádek o králíčcích. Vertaald uit het Nederlandse origineel 365 konijnverhaaltjes voor het
slapengaan vertaald door Petra Lukešová. Geïllustreerd door Christl Vogl. Dobřejovice: Rebo,
2002, 1s t e
druk.
365 příběhů o hračkách. Příběhy před spaním. Vertaald uit het Nederlandse origineel 365
poppenverhaaltjes vertaald door Petra Lukešová. Geïllustreerd door Christl Vogl. Praag: Rebo,
1998, 1s t e
druk.
126
B I J L A G E
365 pohádek o slůňátkách. Příběhy před spaním. Vertaald uit het Nederlandse origineel 365
Olifanten. Elke dag een verhaaltje vertaald door Šárka Kohoutová. Geïllustreerd door Christl Vogl.
Praag: Rebo, 1996, 1s t e
druk.
Garmers, Sonia
Žít v úsměvu. Vertaald uit het Nederlandse origineel Wonen in een glimlach door Jitka RůžičkováHronová.
Geïllustreerd door Lubomír Anlauf. Praag: Mladá fronta, 1988, 1s t e
d r u k .
Geldof, W i l m a
Zabít není snadné. Vertaald uit het Nederlandse origineel Het meisje met de vlechtjes door Jana
Červenková, Lenka Strnadova. Praag: XYZ, 2020, 1 s t e
druk.
Genechten, G u i d o Van
Floppy ve tmě. Vertaald via het Engels door Milada Sal. Originele titel: Rikki durft. Geïllustreerd
door Guido Van Genechten. London: Mantra Lingua, 2002, 1 s t e
druk.
Mám pro tebe pusinku. Vertaald uit het Nederlandse origineel Ik zoen je door een onbekende
vertaler. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Brno: Barrister & Principal, 2020, 1 s t e
druk.
Matýsek. Vertaald uit het Nederlandse origineel Rikki door Jiří Stach. Geïllustreerd door Guido Van
Genechten. Praag: Amulet, 2002, 1 s t e
druk.
Matýsek a Jája. Vertaald uit het Nederlandse origineel Rikki en Anni door Jiří Stach. Geïllustreerd
door Guido Van Genechten. Praag: Amulet, 2002, 1 s t e
druk.
Neuvěřitelný, leč pravdivý příběh o dinosaurech. Vertaald uit het Nederlandse origineel Het
ongelooflijke maar waargebeurde verhaal over dino's door Veronika ter Harmsel Havlíková.
Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Praag: Mladá fronta, 2022, 1 s t e
druk.
Už nechodím na nočník. Vertaald uit het Nederlandse origineel Hoogdringend door Milada Sal.
Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Praag: Euromedia, 2018, 1 s t e
druk.
127
B I J L A G E
Víš, co má vplínce myš?. Vertaald uit het Nederlandse origineel Mag ik eens in je luier kijken? door
Hynek Vilém. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Bron: Barrister & Principal, 2009, 3 d e
druk.
Víš, co má vplínce myš?. Vertaald uit het Nederlandse origineel Mag ik eens in je luier kijken? door
Hynek Vilém. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Bron: Barrister & Principal, 2009, 2 d e
druk.
Víš, co má vplínce myš?. Vertaald uit het Nederlandse origineel Mag ik eens in je luier kijken? door
Hynek Vilém. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Bron: Barrister & Principal, 2009, 1 s t e
druk.
Víš, kam chodí kakat myš?. Vertaald uit het Nederlandse origineel Mag ik eens in je potje kijken?
door Hynek Vilém. Geïllustreerd door Guido Van Genechten. Bron: Barrister & Principal, 2021, 1 s t e
druk.
Gerard, Hilde E.
Heřman Hmmm & případ černé sedmy. Vertaald uit het Nederlandse origineel Heinrich Ooooh en
de zaak van de zwarte zeven door Martina Loučková. Geïllustreerd door Eric Bouwens. Praag:
Mladá fronta, 2013, 1s t e
d r u k .
Goes, Peter
Cesta časem: světové dějiny v obrazech. Vertaald uit het originele Tijdlijn: een reis door de
geschiedenis door Veronika ter Harmsel Havlíková. Zlín: Kniha Zlín, 2017, 1 s t e
druk.
Řeky: Putování po řekách, jezerech a oceánech. Vertaald uit het originele Rivieren: een reis langs
zeeën, meren en rivieren door Veronika ter Harmsel Havlíková. Zlín: Kniha Zlín, 2018, 1 s t e
druk.
Haan, Linda de & Nijland, Stern
Princ & princ. Vertaald uit het Nederlandse origineel Koning & Koning door Adéla Elbel.
Geïllustreerd door L inda de Haan en Stern Nijland. Praag: Meander, 2013, 1 s t e
druk.
Král & král & rodina. Uit het Engelse origineel King & King & Family vertaald door Adéla Elbel.
Geïllustreerd door L inda de Haan en Stern Nijland. Brno: Větrné Mlýny, 2017, 1 s t e
druk.
128
B I J L A G E
H i c h t u m , Nienke van
Uhuhu. Vertaald uit het Nederlandse origineel Oehoehoe in de wildernis door Lída Faltová.
Geïllustreerd door Václav Fiala. Praha: Družstevní práce, 1939, 1s t e
d r u k .
Eskymáček hrdina. Vertaald uit het Nederlandse origineel De geschiedenis van de kleine Eskimo
Kudlago door Th. Kilián. Geïllustreerd door Jar. Dvořáček. Brno: Ústřední učitelské nakladatelství
a knihkupectví, 1941, 1s t e
d r u k .
Eskymáček hrdina. Vertaald uit het Nederlandse origineel De geschiedenis van de kleine Eskimo
Kudlago door Th. Kilián. Geïllustreerd door Jar. Dvořáček. Brno: Ústřední učitelské nakladatelství
a knihkupectví, 1942, 2 d e
druk.
Eskymáček hrdina. Vertaald uit het Nederlandse origineel De geschiedenis van de kleine Eskimo
Kudlago door Th. Kilián. Geïllustreerd door Jar. Dvořáček. Brno: Ústřední učitelské nakladatelství
a knihkupectví, 1942, 3 d e
druk.
Eskymáček hrdina. Vertaald uit het Nederlandse origineel De geschiedenis van de kleine Eskimo
Kudlago door Th. Kilián. Geïllustreerd door Jar. Dvořáček. Brno: Ústřední učitelské nakladatelství
a knihkupectví, 1943, 4 d e
druk.
J a n s e n , Maan
365 dobrodružství medvídka Bruma. Příběhy před spaním. Vertaald uit het origineel 365
berenavonturen: verhaaltjes voor het slapen gaan door Petra Rokovská. Geïllustreerd door Maan
Jansen. Praag: Rebo: 1995, 1s t e
druk.
J o n g , Elke & Bakker, Cornells
Bludný bruslař: pověsti a báchorky z Nizozemska a Flander. Vertaald uit het Nederlands Sagen
en Legenden van de Lage Landen. Vertelcultuur in Waterland. De volksverhalen door Magda de
Bruin-Hüblova. Geïllustreerd door Adriana Rohde Kabele. Praag: Argo, 2005, 1 s t e
druk.
129
B I J L A G E
Koens, Enne
Jsem Vincent a nebojím se. Vertaald uit het Nederlandse origineel Ik ben Vincent en ik ben niet
bang door Pavla van Dam Marková. Geïllustreerd door Maartje Kuiper. Praag: Meander 2022, 1 s t e
druk.
Kuijer, G u u s
Všehokniha. Vertaald uit het originele Het boek van alle dingen door Magda de Bruin Hüblova.
Geïllustreerd door Nanako Ishida. Praag: Albatros, 2013, 1s t e
d r u k .
Po/ča.Vertaald uit het origineel: Polleke door Magda de Bruin Hüblova. Geïllustreerd door Jiří
Franta. Praag: Albatros, 2018, 1 s t e
druk.
Leeuw, Hendrik de
Ostrov radostného mládí: kniha javánských bajek a pohádek. Vertaald uit het origineel door
Božena Paličková. Geïllustreerd door Kurt Wiese. Praag: Julius Albert, 1934, 1 s t e
druk.
Leysen, A n
Baba Jaga. Vertaald uit het origineel: Baba Jaga door Veronika ter Harmsel Havlíková.
Geïllustreerd door An Leysen. Praag: Knižní Klub, 2016, 1s t e
d r u k .
Baba Jaga. Vertaald uit het origineel: Baba Jaga door Veronika ter Harmsel Havlíková.
Geïllustreerd door An Leysen. Praag: Euromedia, 2022, 2 d e
druk.
Kráska a zvíře. Vertaald uit het origineel: Belle en het Beest door Veronika ter Harmsel Havlíková.
Geïllustreerd door An Leysen. Praag: Euromedia, 2017, 1s t e
druk.
Louskáček. Vertaald uit het origineel: De Notenkraker door Veronika ter Harmsel Havlíková.
Geïllustreerd doorAn Leysen. Praag: Euromedia, 2017, 1s t e
d r u k .
Louskáček. Vertaald uit het origineel: De Notenkraker door Veronika ter Harmsel Havlíková.
Geïllustreerd d o o r A n Leysen. Praag: Euromedia, 2022, 2 d e
druk.
130
B I J L A G E
Malenka. Vertaald uit het origineel: Dapper Duimelijntje door Veronika ter Harmsel Havlíková.
Geïllustreerd d o o r A n L eysen. Praag: Euromedia, 2017, 1s t e
druk.
Pinocchiův sen. Vertaald uit het origineel: De droom van Pinocchio door Veronika ter Harmsel
Havlíková. Geïllustreerd d o o r A n L eysen. Praag: Euromedia, 2016, 1s t e
druk.
Lievers, M e n n o
Je to skutečně pravda? Čítanka pro toho, kdo si myslí, že neumí myslet. Vertaald uit het origineel
Dat is waar. Een leesboek voor wie denkt dat hij niet denken kan door Olga Krijtová. Geïllustreerd
door Marcel Stecker. Praag: Albatros, 2005, 1 s t e
druk.
Lindelauf, B e n n y
Opak starostí. Některá tajemství je lepší neodhalit. Vertaald uit het Nederlandse origineel Negen
open armen door Jana Pellarová. Praag: Albatros, 2014, 1 s t e
druk.
Masters, Mathilda
Fujtajbl! 101 odporných zajímavostí. Vertaald uit het Nederlandse origineel Jakkes! 101 walgelijke
weetjes door Veronika Horáčková. Geïllustreerd door Madeleine van der Raad. Brno: CPress,
2019, 1s t e
druk.
Mellano, Elena
Žirafky si hrají na schovávanou. Vertaald uit het Nederlandse origineel Kleine Giraf speelt
verstoppertje door Petra Martínková. Geïllustreerd door Elena Mellano. Praag: Rebo, 2 0 2 0 , 1 s t e
druk.
Meyer, Maurits
Vlámské pohádky: nejkrásnější báchorky a bajky z Flander. Vertaald uit het origineel Vlaamse
sprookjes door Petra Schürova. Geïllustreerd door Pavel Šuk. Praag: Cinemax, 1997. 1 s t e
druk.
Myjer, J o c h e m
Chuchvalci. Vertaald uit het Nederlandse origineel Gorgels door Jama L ekkerkerker. Geïllustreerd
door Rick de Haas. Brno: CPress, 2021, 1 s t e
druk.
131
B I J L A G E
Nijland, Stern
Paní Apolenka a velká jitrnicová záhada. Uit het Nederlandse origineel Mevrouw Dientje en het
leverworstmysterie vertaald door Adéla Elbel. Geïllustreerd door Stern Nijland. Praag: Meander,
2014, 1s t e
druk.
O o m e n , Francine
Jak přežít první pusu?. Uit het Nederlandse origineel Hoe overleef ik mijn eerste zoen? door Jana
Broekman-Minářová. Geïllustreerd door Lukáš Urbánek. Praag: Albatros, 2007, 1 s t e
druk.
Jak přežít svou maličkost?. Uit het Nederlandse origineel Hoe overleef ik mezelf? door Jana
Broekman-Minářová. Geïllustreerd door Lukáš Urbánek. Praag: Albatros, 2005, 1 s t e
druk.
Jak přežít tuhle třídu?. Uit het Nederlandse origineel Hoe overleef ik de brugklas? door Jana
Broekman-Minářová. Geïllustreerd door Lukáš Urbánek. Praag: Albatros, 2006, 1 s t e
druk.
Lena Notýsková. Uit het Nederlandse origineel Lena Lijstjes door Jana Broekman-Minářová.
Geïllustreerd door Francine Oomen. Praag: Mladá fronta, 2013, 1 s t e
druk.
Lena Notýsková se vydává na cestu. Uit het Nederlandse origineel De reis van Lena Lijstje door
Jana Broekman-Minářová. Geïllustreerd door Francine Oomen. Praag: Mladá fronta, 2016, 1 s t e
druk.
Tajemství Leny Notýsková. Uit het Nederlandse origineel Het geheim van Lena Lijstje door Jana
Broekman-Minářová. Geïllustreerd door Francine Oomen.Praag: Mladá fronta, 2014, 1 s t e
druk.
Paul, Sandra J.
Kočička Hamley a ztracená dýně. Vertaald uit het Nederlandse origineel Hamley op
pompoenenjacht door Tereza Dubenská. Originele illustraties. Praag: Fragment, 2022, 1s t e
d r u k .
Put, Klaartje van der
Beránek Bertik. Vertaald uit het Nederlandse origineel Michaela Radvanová. Geïllustreerd door
Klaartje van der Put. Brno: Computer Press, 2010, 1 s t e
druk.
132
B I J L A G E
Kočička Káťa. Vertaald uit het Nederlandse origineel Michaela Radvanová. Geïllustreerd door
Klaartje van der Put. Brno: Computer Press, 2010, 1 s t e
druk.
Myška Míša. Vertaald uit het Nederlandse origineel Muisje mollig door Michaela Radvanová.
Geïllustreerd door Klaartje van der Put. Brno: Computer Press, 2010, 1 s t e
druk.
Pejsek Pétá.Vertaald uit het Nederlandse origineel Michaela Radvanová. Geïllustreerd door
Klaartje van der Put. Brno: Computer Press, 2010, 1 s t e
druk.
R i j c k e g h e m , Jean-Claude Van & Beirs, Pat Van
Šlechtična. Vertaald uit het Nederlandse origineel Jonkvrouw door Lenka Strnadova, Jana
Červenková, Ruben Pellar. Praag: Triton, 2017, 1s t e
d r u k .
Rutgers van der Loeff-Basenau, A n
Laviny nad vsí. Vertaald uit het origineel Lawines razen door Olga Krijtová. Geïllustreerd door
Eduard Háje. Praag: SNDK, 1961, 1s t e
d r u k .
Schaap, Annet
Lampička. Vertaald uit het origineel: Lampje door Radka Smejkalová. Geïllustreerd door Jindřich
Janíček. Praha: Baobab, 2022, 1s t e
d r u k .
S c h a a p m a n , Karina
Dům myšek. Muzeum. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Museum door Lenka Sovova.
Praag: Meander, 2022, 1 s t e
druk.
Dům myšek. Přístav. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Haven door Lenka Sovova. Praag:
Meander, 2020, 1s t e
druk.
Dům myšek. Piknik. Vertaald uit het originele Het muizenhuis. Picknick door Lenka Sovova. Praag:
Meander, 2019, 1s t e
druk.
Dům myšek. ABC. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. ABC door Petr Stančík. Praag:
Meander, 2018, 1s t e
druk.
133
B I J L A G E
Dům myšek. Slavnost. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Het grote feest door Lenka
Sovova. Praag: Meander, 2018, 1s t e
d r u k .
Dům myšek. Pouť. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Op de kermis door Lenka Sovova.
Praag: Meander, 2017, 1 s t e
druk.
Dům myšek. Cirkus. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis Circus door Lenka Sovova. Praag:
Meander, 2022, 1s t e
druk.
Dům myšek. Sam & Julie v divadle. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Sam & Julia in het
theater door Lenka Sovova. Praag: Meander, 2022, 1 s t e
druk.
Dům myšek. Sam & Julie. Vertaald uit het origineel Het muizenhuis. Sam & Julia door Lenka Sovova.
Praag: Meander, 2022, 1 s t e
druk.
S c h a m p , T o m
Celý svět v obrázcích. Vertaald uit het Nederlandse origineel Het grootste en leukste
beeldwoordenboek ter wereld door Veronika ter Harmsel Havlíková. Praag: Mladá fronta, 2017,
1s t e
d r u k .
Schmidt, Annie M. G.
Na Vystrkově. Vertaald uit het origineel Waaidorp I (Hoog en laag; De bril van de opa; Het lage
huis) en Waaidorp II (Troep op de stoep; De sjaal) door Olga Krijtová,herdicht door Ljuba Štíplová.
Geïllustreerd door Jolanta Lysková. Praag: Albatros, 1985, 1s t e
druk.
Slečna Mici. Vertaald uit het origineel Minoes door Jitka Růžičková-Hronová. Geïllustreerd door
Václav Hlavatý. Praag: Albatros, 1999, 1 s t e
druk.
Viplala. Vertaald uit het origineel Wiplala als collectieve vertaling door het collectief van de
vakgroep germanistiek van Masaryk universiteit in Brno onder begeleiding van Emmy Máčelovávan
den Broecke. Geïllustreerd door Rostislav Skopal. Boskovice: Albert, 1999, 1 s t e
druk.
134
B I J L A G E
Swerts, A n
Mám tě ráda. Vertaald via het Engels door Libor Hlavička. Originele titel Zo blij met jou.
Geïllustreerd door Jenny Bekker. Praha: Naše vojsko, 2017.
Teilegen, T o o n
Veverčák a mravenec. Vertaald uit het Nederlandse origineel Toen niemand iets te doen had door
Jiřina Holeňová. Geïllustreerd door Pavel Šuk. Praag: Cinemax, 1998, 1 s t e
druk.
Velthuijs, Max
Žabák a cizinec. Vertaald uit het Nederlandse origineel Kikker en de vreemdeling door Věra EbelsDolanová.
Geïllustreerd door Max Velthuijs. Praag: Slovart, 2005, 1s t e
d r u k .
Vogl, Christl
Dobrodružné příběh rodinky trolů. Vertaald via het Engels van Nederlandse origineel 365 trollen
door Zuzana Hanzlová. Geïllustreerd door Christl Vogl. Praag: Rebo, 2005, 1 s t e
druk.
Vries, Dolf de
Já vám fakt uteču. Vertaald uit het Nederlandse origineel Ik loop weg hoor door Jaroslava
Znamenaná. Geïllustreerd door Pavel Sivko. Praag: Albatros, 1988, 1 s t e
druk.
Já vám fakt uteču. Vertaald uit het Nederlandse origineel Ik loop weg hoor door Jaroslava
Znamenaná. Geïllustreerd door Pavel Botka. Plzeň: UNI, 1997, 2 d e
druk.
Woltz, A n n a
Gyps. Aneb, Jak za jeden den zachránit svět. Vertaald uit het Nederlandse origineel Gips door
Christine Klauszová. Geïllustreerd door Jana Baladová. České Budějovice: Petrium, 2019, 1 s t e
druk.
135
B I J L A G E
Bijlage 3: Nieuwe vertalingen en herdrukken van
Nederlandstalige jeugdliteratuur in het Tsjechsich in de
periode 1934-2022
136
B I J L A G E
Bijlage 4: De vertaling van Tegenwoordigheet iedereen
Sorry van Bart Moeyaert
Bianka
Bart Moeyaert
1.
Bratr už drží přichystaný příbor. Říká, že má hlad.
„Já ani tak ne," namítnu.
Podle mě je na teplé jídlo příliš vedro.
Na obnaženém hrudníku svítí Alanovi vykřičník.
Už třikrát mu do toho místa řezali, i když to vypadá, jako by to bylo jen jednou. A on ještě stále žije.
Nalevo od jizvy mu tluče srdce: „Bum bum bum."
Nebo spíš to bum bum dělá jen půlka jeho srdce.
2.
Za mnou cinkne mikrovlnka, ale máma na stůl nic nepoloží.
Sedne si a lokty zaboří vedle talíře. Prý by s nami ráda něco probrala.
„Uklidni se," napomene Alana a položí mu ruku na pusu, aby nemluvil. Alan je však velmi klidný jen
sedí a dýchá.
Vezme mu nůž i vidličku.
Potom zase dá lokty na stůl a opře si bradu do dlaní. Dívá se chvíli na skvrnu na stole, která má
tvar ryby, a pak zase na mě.
137
B I J L A G E
Zhluboka se nadechne a prohlásí, že táta a jeho Cruz by to odteď chtěli dělat jinak.
Zabručím otráveně: „Mami, prosím tě, zkrať to."
Ve zkratce mi tedy řekne, že se tátovi a jeho Cruz zdám nezvladatelná.
To není žádná novinka.
Návrh, který následuje, už ale novinka je.
Bylo by pro nejednodušší, kdybych u nich už netrávila každý víkend. Prý se jim zdá, že by to
každý druhý týden bylo přijatelnější. Nebo dokonce každý třetí. Myslí si, že bych to ocenila i já.
Takže?
Nezní to jako návrh. Zní to jako něco, co tak prostě bude.
Přesto by rádi věděli, co si o tom myslím.
Podívám se na mámu a pak na bílý talíř před sebou.
Je prázdný. Zahledím se do něj a najednou si představím sousto tuhého masa. Jak na mě mává:
„Ahoj! Tady mě máš naservírované, i když sis o mě neřekla."
„Nejsem nezvladatelná. Jen je to se mnou někdy těžké." hájím se.
„Bianko, to nejsou moje slova," odvětí mi máma.
„To ne. Ale mohla bys tátovi aspoň odporovat." Hlas se mi třese.
Máma zavrtí hlavou a předstírá úsměv.
„Jenom ti opakujú, jak to řekl," vysvětluje mi.
„Můžeš to s ním a s Cruz za chvíli probrat, až tě odpoledne přijdou vyzvednout. Je to na tobě.
Sama přece víš, že to s tebou není vždycky jednoduché, že jsi holka s návodem na použití. Já s
tím počítám. Chtěla jsi, abych to zkrátila, tak jsem ti tu zprávu zbytečně nepřikrašlovala. Jen jsem
použila jejich slova."
138
B I J L A G E
Nezvladatelná.
Odsunu svůj talíř.
Podívám se na Alana. Už zase popadl nůž a vidličku a drží je u talíře, jakoby to byly dva vojáci, co
čekají na krmení z mikrovlnky.
„A co on?" tázavě kývnu směrem k Alanovi.
Podle mě si Alan se svým příborem může dělat, co chce, i kdyby si nůž u obličeje držel tak blízko,
že by si mohl vypíchnout oko.
Alan se na mě podívá zpátky. Povzdychne si. Nezajímá ho, co si myslím.
Mámu, ale vždycky poslechne. Ta říká, že pro něj se nic nemění.
„S jeho zdravím to ani jinak nejde. Tomu klukovi je devět."
Má na mysli, že mu je teprve devět, ale řekne to, jako by mu nikdy nemělo být deset.
Obrátím oči v sloup. Ach, pomoc.
Máma a divadlo. Jde poznat, že už několik měsíců chodí na divadelní kurzy herectví.
Alan pocítí potřebu znázornit, co právě slyšel, že je chudinka malá, ubohý brouček, bezbranné
stvořeníčko.
Zakloní se, svěsí hlavu a zasténá. Hlasem Stewieho, hlavní postavičky animovaného seriálu
Gríffinovi, zase zopakuje, že má hlad. Prý by klidně zbaštil celou sekanou a k tomu levou zadní i
celou sklenici teplých zavařených třešní.
Jo jasně.
Už z toho začíná trochu slintat.
Máma ukáže na pilulku, která mu leží vedle sklenice. Přisune ji prstem blíž k Alanovi.
„Výborně," pochválí ho, „tak začni zatím tímhle."
139
B I J L A G E
Zase mu vezme vidličku a nůž z rukou a položí je vedle talíře. Řekne, že jídlo už se blíží, a že
bude ráda, když zvládne aspoň jedno, dvě, tři nebo dokonce čtyři sousta.
„S Biankou už jsme skoro všechno probraly."
Alan má hlad jako vlk, ale jí jako vrabčák. Než mu něco přistane na talíři hraje si na velkého
chlapa, ale vždycky se mu pak zdá, že dostal naloženo moc a vzdá to.
Podívám se tázavě na mámu - očekává, že s ní budu hrát tenhle pink ponk a hned budu souhlasit,
protože jsem měla prostor o novém plánu otce a jeho Cruz minutu přemýšlet? Protože je to
koneckonců / samozřejmě / bez problémů / super nápad.
Čeká.
Já mlčím.
Žádné pink nebude.
Nelíbí se mi to. Mám jiný nápad. Úplně nový plán.
Nakloní se ke mně, jako bych něco řekla a ona tomu nerozuměla.
„Bianko, nepředstírej mi tady, že se na ty víkendy těšíš. Nezdá se mi, že by ti měly chybět. Co?
Byla jsi přece ráda, když v květnu řekli, že tě místo v pátek budou vyzvedávat až v sobotu. Vždyť
den a půl s nimi v jednom domě je pro tebe moc."
„Oni nebydlí v domě."
„Samozřejmě, že bydlí v domě. Bydlí tam sice hodně lidí, ale ta budova má střechu, takže to je
dům. Je to rozhodnutí tvého otce."
„A jeho Cruz," dodám pro upřesnění. „Tak tedy dobrá," pokrčím rameny.
Budova, kde kdysi byl sklad, kde nejsou skoro žádné stěny a kde všechno patří tak nějak všem.
Oukej, dobrá - přiznávám je to dům - je tam totiž střecha.
Nepotřebuji víc než pár vteřin, abych se rozhodla, že v tomhle rozhovoru už dál pokračovat nechci.
Nikdy se to nenaučí: nejdřív rozhodnou beze mě, a pak se zeptají, jestli s tím souhlasím.
140
B I J L A G E
Tentokrát však ne.
Nemám náladu se dívat na svého bratra, jak předstírá vyhladovělou šelmu vrhající se na svůj talíř,
aby párkrát rýpnul do masa a pak požádal o namazaný krajíc chleba - a dokonce ho ještě dostal.
Nemám chuť na šťávu z třešní, co vypadá jako krev.
Nechce se mi jíst opatrně, aby šťáva nepostříkala novou bílou kuchyň. V mysli slyším mámin hlas,
jak se chlubí hostům: „No není krásná? A podívejte jak se nám báječně zelenají rostlinky."
Odsunu židli dozadu, až její nohy zaskřípou o kachličky.
Máma se chytí za hlavu.
No super.
Řeknu, že nemám hlad.
„Musíš jíst."
„Já nemusím." nesouhlasím.
Za mými zády máma říká, že tady musím zůstat. Mám se najíst, protože později můžu dostat hlad.
Nemám se chovat nespolečensky. Za chvíli přijde na návštěvu Alanův kamarád. Má prý
výjimečnou maminku. Určitě budu nadšená, protože ji znám. Opravdu.
Dokonce přísahá.
„Určitě se ti bude strašně líbit. Podle tebe je úžasná."
Nereagujú a tak změní tón hlasu.
Jsem podle ní nerozumná. Vyhrožuje mi, že nakonec bude muset dát otci a jeho Cruz za pravdu.
Zůstávám tiše stát dole na schodech, ruku mám položenou na zábradlí.
Nezvladatelná.
Neřekne to slovo nahlas, ale já vím, že ho má na jazyku.
141
B I J L A G E
Chtěla bych toho hodně udělat a hodně říct, ale jen zhluboka dýchám. Nádech a výdech.
„Ještě žije. Slyším jak dýchá." nedá si pokoj Alan.
„Ano." přitaká máma. Zamíří s talířem k plotně, na níž leží hrnec s třešněmi a zeptá se ho jak se
vyslovuje jméno toho jeho kamaráda, že si to pořád nepamatuje: „Šjes?"
Alan řekne něco, co se tomu podobá.
„A jo, vlastně," potvrdí máma.
Oba se začnou hihňat.
Tady už déle zůstávat nebudu. Z toho jejich společného hihňání se mi vždycky dělají mžitky před
očima.
Sáhnu si do kapsy u kalhot.
Mám u sebe klíč?
Ano, je tam.
Otevřu vchodové dveře a zase je za sebou zabouchnu.
Nechci abyste si mysleli, že jsem naštvaná, ale vlastně mi nevadí, pokud si to myslíte.
3.
Podle mámy jsem divoká.
Tvrdí, že moc dobře ví, co cítím. Říká: „Já vím holčičko. Taky jsem v tvém věku byla taková."
Kdysi musela i kvůli maličkostem upustit páru, jinak by začala kolem sebe házet věcmi.
Vím, co je pára, ale ona nemá ponětí, o tom, co cítím já.
Přirovnává mě k rozmazlenému dítěti, které leží na podlaze, kope nohama a křičí: „ne, ne."
142
B I J L A G E
Celé to chápe špatně.
Vře to ve mně mnohem víc, než si myslí. Je tu však jeden rozdíl: nedělám kolem sebe skoro žádný
rámus.
Až se za chvíli vrátím domů, bude se mě vyptávat, kde jsem byla.
Zeptá se mě: „Pomohla ti procházka a upustila jsi trochu páry?" Bude chtít vědět, jestli jsem byla
opatrná.
A jestli už jsem zase - ehm - zvladatelná.
Odpovím, že už je to dobré.
Popíšu jí procházku, na které jsem nebyla.
Uvidíte mě, jak budu ukazovat, jako bych prstem dělala vařila myšička kasičku po její paží. Prstem
přejdu přes most a ukážu až za knihovnu. Naznačím oblouk kolem domova pro seniory. Budu
mluvit i o lidech, které jsem nepotkala. Nebo řeknu, že jsem se poflakovala na hřišti, a že jsem se
houpala na houpačce.
Ona chodí do divadelních kurzů herectví - ty já nepotřebuji.
Podívá se mi do očí a já jí ten pohled oplatím. Budu si dál vymýšlet, až si konečně řekne: „S
Biankou se to začíná ubírat dobrým směrem. To dítě to nemá lehké, ale jsem ráda, že je to čím dál
tím snazší."
Kdyby jen tušila.
4.
Poté, co nahmatám klíč a zabouchnu za sebou dveře, nemám namířeno na procházku, abych
upustila trochu páry.
Jakmile zavřu dveře, dám se doprava.
143
B I J L A G E
Před hřištěm zahnu opět doprava, a potom ještě jednou.
Obejdu půl bloku.
Zadní brankou naší zahrady se vrátím zase k nám. Chvíli zůstanu stát ve stínu živého plotu.
Nikdo mě nevidí.
Kdysi jsem čekala pár sekund přitisknutá zády k betonové zdi. Vyčkávala jsem a sbírala odvahu.
Nemám ráda malé breberky.
Teď už nečekám, protože to nepomáhá. Zavřu oči a opatrně protáhnu tělo mezi keři a zdí. Nejdřív
ramena a potom zbytek. Musím si dávat pozor, abych si neodřela kůži o beton. Místy ze zdi něco
vyčnívá. Občas se mi o ně zachytne oblečení.
Pokaždé přijde chvíle, kdy bych se nejraději vrátila zpátky. Sem tam se tu něco pohne nebo
zabzučí, něco se na mě přilepí nebo mě začne škrábat. Hemží se to tu vším možným.
Mám pocit, jakoby mě ten živý plot nechtěl.
Do boku mě píchne větev.
„Zmiz odtud. Zmiz odtud."
To keře tu byly první.
Byly tu, už když jsme se sem nastěhovali.
Někdo kdysi kopnul rýčem do země, aby vykopal jámu, do které pak zasadil první keřík plotu.
Někdo si kdysi řekl: „až jednoho dne vyroste, bude tenhle plot neprůchodný."
To však nepočítal se mnou.
Najednou betonová zeď končí. Je to divný pocit.
Dál jsou kolem mě už jen keře. Prach a pavučiny, zeleň a ostnaté dřevo. Je to, jako bych se
nacházela v koruně stromu a nevěděla, kde je pravo a kde levo, kudy dopředu a kudy dozadu.
144
B I J L A G E
Nechci v keři zůstat uvězněná navždy a tak začnu počítat do tří.
Raz, dva, tři, hop.
5.
Tak tady stojím - na kousíčku země, o kterém nikdo neví, že existuje, a který nikomu nepatří.
Opravdu není velký.
Nemůžu se tu ani natáhnout na zem.
Nevím, komu tenhle kousek půdy patří, ani čí kdy byl. Možná patří k naší zahradě, možná k
zahradě sousedky.
Objevila jsem toto místo, když jsem jednou hledala míč. Bylo mi osm a tehdy se mi všechno zdálo
být větší než teď.
Vrstva listí a hlíny zakrývá kachličky. Je to zbytek staré kůlničky, která tu kdysi stávala.
Na jedné straně je náhle zase betonová zeď, z druhé strany jsou keře a dřevěný plot, který kdysi
býval modrý.
Tohle místečko je moje, ale sdílím ho s broučky, co mi nalezli do vlasů a pod oblečení. Šimrají mě.
Škrábání na to všechno svědění nepomáhá. Většinou schytám i nějaký ten kousanec. Neustále
mám boule od nějaké bránící se potvůrky.
Kousek plotu je uvolněný. Přitáhnu k sobě jedno z prken a proklouznu skulinou.
Za sousedčiným kurníkem stojí zapomenutá židle.
Zapomenutá je tak trochu i samotná sousedka.
Jakmile sedím na židli, můžu se zase nadechnout. Mám pocit, že jsem celou dobu byla zatížená
starostmi, jako bych v kapsách bundy měla kameny, a teď se konečně mohla vysvléct.
„Sedí se ti dobře?" promluvím sama k sobě.
145
B I J L A G E
Odpověď zní: „No jasně."
Pod stromem, v cizí zarostlé zahradě se mi sedí moc dobře. Lebedím si vedle starého sousedčina
kompostu, za jejím kurníkem se slepicemi, oploceným zeleninovým záhonkem s hlávkami salátu,
které vypadají, jako by explodovaly, za plastovým zahradním hradem z Ledového království, co tu
stojí tolik let, že už ztratil veškerou barvu. Tady se mi sedí opravdu moc dobře. Nikdo neví, kde teď
jsem.
Sousedka nikdy nechodí dál než ke kurníku. Hodí dovnitř zbytky jídla, nebo otevře dvířka, aby
vybrala vajíčka a pak jde zase zpátky domů.
Příležitostně popotáhne zahradní křeslo na slunce. Když se podívám dírou v kurníku a trochu
přihmouřím jedno oko, vidím ji, jak se sluní.
Během čtvrthodiny má už slunce dost. Vrátí křeslo zpátky do kůlny a zmizí uvnitř domu. Dveře za
sebou zavře na zámek a občas dokonce spustí dolů venkovní roletu.
Dokud jsem tady - jako bych neexistovala.
Nikdo mě tu nikdy nenajde.
6.
Slepice dneska ani nepípají. Většinou kdáká aspoň jedna, jako by chtěla ostatní před něčím
varovat „Holky, dávejte pozor. Pozor holky. To děcko je tu zas."
Když nastražím uši, slyším za stromy mámin a Alanův hlas.
Nerozumím, co říkají, i když jsou posuvné dveře do kuchyně otevřené.
Alan nejspíš mezitím spolknul jedno sousto sekané. Možná mu dech voní po zavařených třešních.
Ale klidně se mohlo stát, že si už dávno řekl o chleba.
„Prosím mami, s meruňkovou marmeládou."
146
B I J L A G E
Říkat si o něco, co zrovna máma doma nemá - to dělá rád. Moc dobře ví, že se máma pak cítí
provinile a omlouvá se mu: „Miláčku, promiň," a snaží se na něj být obzvlášť milá.
7.
U nás doma zazvoní zvonek. Čekám, že za chvíli uslyším, jak se mámina židle odsouvá od stolu.
Ano, a je to tady.
Potom nastane dlouho ticho.
Na tátův hluboký hlas je ještě moc brzy.
Táta a jeho Cruz říkali, že si mě přijdou vyzvednout během odpoledne a to teprve začalo.
Nejdřív se ještě musí dojíst jídlo, plátek sekané a chleba bez meruňkové marmelády. Špinavé
nádobí musí do myčky.
Táta a jeho Cruz se na mě musí ještě připravit.
Ještě si na mě netroufnou, ještě je moc brzy.
Slyším, jak Alana zpívá a vyřvává. Najednou zpívá a vyřvává ještě silněji někdo další.
To bude asi ten jeho kamarád.
Synek té speciální matky. To je opravdu úžasné.
Hlavně mě nechte na pokoji.
Chvíli si tu posedím, tak moc nezvladatelná, na své staré židli.
Často tu zůstávám hodinu nebo i déle. Třeba když musím přemýšlet o mámě nebo tátovi, nebo o
obou, když byli ještě spolu, nebo o Cruz.
Mezi plotem a kurníkem je štěrbina, kde si pěkně v suchu ukládám pár věcí.
Capri-Sun a balíček rozinek.
147
B I J L A G E
Capri-sun si beru z ledničky a rozinky od nás ze skříně - to není žádná krádež.
Dále tu je ještě stará plechová dóza na sušenky, kde mám uložená fotoalba, několik obyčejných
tužek, nůžky a sešitek, do kterého si píšu nebo kreslím. Občas napíšu pár vět, o tom, jak se cítím.
Někdy napíšu jen jedno slovo. Kolem něj pak nakreslím velký obrázek. Umím pěkně kreslit
neexistující květiny a planety.
V pokoji mám velká alba na výstřižky. Schovávám je na dně skříně. Bylo by nápadné, kdybych si
je vzala sem.
Schovávám si tu fotoknihy. Mám je zabalené v obalu, máma si je kdysi nechala udělat online.
Jedna je z dob jejího dětství.
Ve druhém jsou fotky z doby, kdy se s tátou znali teprve krátce. Z těch fotek není patrné, že spolu
jednou budou mít děti. Taky na nich není vidět, že se jednou rozejdou.
Pak je tu album, když už jsem byla na světě. Asi v půlce alba se na fotkách objeví i Alan. Na těch
fotkách je i náš dům. Když ho vidím, posmutním. Ani nevím proč.
8.
Alan zní, jako nějaký ptáček z animovaného filmu. Jeho kamarád, kterého jsem ještě nikdy
neviděla, taky něco říká. Jejich hlasy šplhají nahoru vzduchem, nad keře a stromy, za kurník a
dřevěný plot.
Pomyslím si, že nesmím být zvědavá.
Vím, že neříkám pravdu.
Samozřejmě chci vědět, kdo je ta matka, která má být podle mě tak úžasná.
Možná bych se ze své procházky měla začít vracet?
Na tuhle otázku si ani nestihnu odpovědět a už stojím na nohou.
148
B I J L A G E
9.
Vstoupím do obýváku a málem zakopnu o nohy Billie King. Leknu se tak moc, že si musím zakrýt
ústa rukou. Škytnu.
Billie King sedí v křesle vedle televize. Dopadá na ni slunce, ale nehmouří oči - na velké množství
světla je totiž zvyklá.
„Ahoj," pozdraví mě.
Nemůžu uvěřit svým očím.
Jsem tak zmatená, že zapomenu na pozdrav odpovědět.
Chtěla jsem sem přijít, jen se podívat na tu matku, říct si: „Oukej, aha, to je tahle," a pak jít do
svého pokoje si něco dělat.
Jdu za mámou do kuchyně. Vyhrknu na ni: „Billie King je u nás."
Závěsy kolem dveří na terasu jsou roztažené a pohrává si s nimi vánek. Venku zní zpěv ptáků a
hrajících si dětí.
„Bianko, dítě moje," řekne mi máma, „kdybys zůstala sedět u stolu, tak bych ti to prozradila."
Natáhne paži, aby dosáhla na cukřenku z vrchní police. Zároveň se podívá přes rameno a řekne:
„A tohle je její syn - jakže se jmenuješ, chlapče? Vždycky tvoje jméno zkomolím."
Ohlédnu se k jídelnímu stolu.
Sedí u něj můj bratr a škodolibě se směje.
Naproti němu sedí nějaký kluk a cpe si do pusy zbytek chleba. Dožvýká, co má v puse a odpoví:
„J-a-zz".
Jeho jméno trvá přibližně tři sekundy.
Pohodí hlavou a odhodí svoje blond vlasy pryč z obličeje.
Najednou mi dojde, že se Alan kamarádí se synem Billie King.
149
B I J L A G E
Kde jsem celou tu dobu byla? Seděla jsem na svojí staré židli, vylezla jsem snad z jeskyně, nebo
jsem byla u sebe v pokoji?
Nevýhodou toho, když člověk občas zmizí, je, že mu pak některé věci uniknou.
Dneska ráno jsem si třeba sbalila svůj kufřík na víkend. Ležela jsem na posteli a poslouchala
hudbu. Pak jsem se po špičkách vplížila do mámina pokoje. Opět jsem vytáhla její život zpod
postele. Není to ani tak velká krabice, ale když teď stojí u mě v pokoji, je najednou obrovská.
Celé ty hodiny jsem nevěděla, že k nám na návštěvu přijde Billie King.
150